Calltainn
Chan e craobh mhòr a tha sa challtainn idir; 's ann a tha i nas coltaiche ri preas is gun i a' fàs ach gu àirde sia meatairean mar as tric. 'S e colla ainm eile airson calltainn. Tha cuid a' cumail a-mach gur ann bhon sin a thàinig Oidhche Challainn seach gum bi a' challtainn a' tòiseachadh a' beothachadh san Fhaoilleach. Tha an t-ainm Beurla a' tighinn bhon fhacal 'haesl' a bha a' ciallachadh bata ùghdarrais.

Mar iomadh craoibh eile a th' againn air Ghaidhealtachd na h-Alba, tha a fionn-sgeulan fhèin co-cheangailte rithe. B' ann oirre a bha an litir 'c' stèidhichte anns an t-seann aibideil Ghàidhlig agus seach gun robh 'call' aig toiseach an ainm bha na seann Ghaidheil ga meas mì-shealbhach. Ach, aig a' cheart àm, bha iad a' creidsinn gur e 'craobh an eòlais' a bh' innte agus gum biodh i a' fàs aig an tobar a bh' aig toiseach gach aibhne. Bha na tobraichean sin air a meas naomh is bhiodh daoine a' crochadh luideagan air geugan na craoibhe. Bhathas a' smaoineachadh gun robh a' chraobh a' fàs an seo air na crìochan eadar dà shaoghal far am faodadh rudan iongantach tachairt.

Bha i gu mòr co-cheangailte ri geaslanachd uisge. Bhathas a' creidsinn cuideachd aig aon àm nan itheadh bradan na cnothan a thuiteadh dhan uisge gum biodh spiorad a' bhàird aige agus tuigse iongantach. Bha an neach a dh'itheadh am bradan sin an uair sin a' faighinn nan gibhtean sin. Tric ann an litreachas na h-Èireann cluinnear mu bhàird ag ithe 'cnothan an eòlais' agus tha a' chraobh seo a' tighinn a-steach ann an sgeulachdan mu dheidhinn Tuatha Dè Dannan is sgeulachdan Èireannach eile. Chithear dealbhan de dhraoidhean is iad a' falbh le slatan calltainn; bha iad a' sireadh cumhachdan fàidheadaireachd le bhith ag ithe chnothan calltainn cuideachd. B' ann bho na cnothan aice, tha coltach, a bha na bàird a' faighinn an eòlais a bh' aca air sgeulachdan is air mar a sgrìobhadh iad bàrdachd is òrain.

Bha a' chraobh seo air a meas naomh leis an dia Cheilteach, Manannan, agus nan deigheadh a gearradh gun adhbhar b' e am bàs am peanas!

Ach bha a' challtainn cuideachd co-cheangailte ri Thor, dia an teine, an dealanaich is an tàirneanaich seach gun robh fiodh calltainn air a chleachdadh airson teine a lasadh le bhith a' suathadh bhioranan ri chèile. Tha sgeulachd ann gun do dh'iarr Naomh Kentigern air teine a thighinn à nèamh le bhith a' suathadh geug challtainn nuair a chaidh an teine naomh a bh' aige na mhanachainn a chur às.

Bhiodh seòladairean a' cur calltainn dha na bonaidean aca gus nach èireadh càil dhaibh fhad 's a bhiodh iad aig muir. Bha dìon sa challtainn cuideachd bho thinneasan leithid siatag agus an dèideadh.

Bhitear a' cleachdadh slatan caola a' challtainn airson bascaidean no clèibh a dhèanamh, airson an tughadh a chumail air na taighean-tughaidh agus uaireannan airson feansaichean a dhèanamh. Bha fiodh calltainn air a chleachdadh cuideachd airson làmhan innealan, cromagan buachaille, camain iomain is bàllaichean. Ann an eilean Eige, bhathas a' creidsinn nach bu chòir fiodh calltainn a ghearradh nuair bha a' ghealach a' dol air ais no na h-earra-dhubh.

Ach bha na slatan sin a' samhlachadh gliocas bhoireannach agus bha iad cuideachd a' dèanamh sguaban dha buidsich! Air an làimh eile, nan deigheadh dà chnò calltainn fhaighinn is iad ceangailte ri chèile b' e samhla math a bha seo agus dh'fhaodadh a sadail air buidsich gus nach beanadh an droch-shùil riut. Bha cumhachd aig buidsich an dèanamh fhèin neo-fhaicsinneach le slatan calltainn.

Bha cnothan calltainn gan cleachdadh aig Fèill na Samhna; gheibheadh tu a-mach mar a bha do leannan a' faireachdainn mu do dheidhinn nam faighnicheadh tu dhan chnò is nan sadadh tu dhan teine e. Bha an dòigh anns an robh an cnò a' leum is a' losgadh san teine a' toirt do fhreagairt dhut ge bith ciamar! Nam biodh tu airson cuidhteas fhaighinn de leannan cha robh agad ach slat calltainn a thoirt dha no dhi agus thuigeadh e no i mar a bha cùisean! Bha na cnothan co-cheangailte ri torachas is bhitear gan crathadh air bean na bainnse aig aon àm mar a bhios daoine a' crathadh 'confetti' an-diugh. Bha clann a dheigheadh am breith as t-Foghar air a meas fortanach oir gheibheadh iad bainne cnò-challtainn mar chiad bhainne agus bhathas a' toirt seo, air a mheasgachadh le mil, do chlann a bha tinn.

Aig aon àm bhitear a' cleachdadh slatan calltainn gus dèanamh a-mach càite an robh òr, luaidhe, gual is meatailtean eile.

Tha ainmean-àite ann an Alba anns a bheil ainm na craoibhe seo a' tighinn a-steach, ainmean leithid Cnoc Challtainn eadar Dùn Èideann is Lìte. Thathas den bheachd gun robh deas-ghnàthan pàganach no buidseach a' gabhail àite ann an sin.