Cath Gairbheach - 1411
Cunntas
Aig toiseach na 15mh linne bha Tighearnas nan Eilean aig àrd neart. Bha na h-eileanan mar rìoghachd bheag dhaibh fhèin agus bha ùghdarras aca air pàirt de thìr-mòr cuideachd. Seo mar a bha iad gam faicinn fhèin co-dhiù. Ri àm Bhrus bha iad umhail don chrùn ach rè nan trioblaidean an dèidh a bhàis cha robh iad den bheachd gun robh ùmhlachd sam bith ri thoirt do neach sam bith ach do Thighearna nan Eilean. Bha Tighearna nan Eilean cho cumhachdach is gun robh treubhan eile ga fhaicinn mar rìgh cuideachd.

Fhad 's a bha iad gan riaghladh fhèin air taobh a-staigh an crìochan fhèin bha cùisean ceart gu leòr. Ach nuair thàinig Siorrachd Rois gu bhith bàn bha Dòmhnall, Tighearna nan Eilean, den bheachd gum b' ann thuige-san bu chòir dha a dhol seach gun robh ceangal-teaghlaich ann.

Chruinnich Dòmhnall, Tighearna nan Eilean feachd de 1,000 de mhuinntir nan Eilean agus de mhuinntir thìr-mhòir. Thionail Leòdaich Leòdhais agus Leòdaich na Hearadh, Clann Fhionghain an t-Sratha, Clann Illeathain à Muile, Camshronaich Loch Iall agus Clann Chatain à Bàideanach a chuideachadh nan Dòmhnallach. Bha cabhlach mhòr eireachdail aige airson na h-eileanaich a thoirt gu tìr-mòr. Le claidheamhan, tuaghan agus biodagan thaom iad a-steach a Shiorrachd Rois agus cha b' fhada gus an do ghabh iad a-null an dùthaich sin air fad.

B' e am plana a bh' aige a dhol a dh'Obar Dheathain a thogail creiche agus cumail air gu deas gus am biodh ear-thuath na h-Alba gu lèir aige fo cheannsail. Bha e airson rìoghachd Cheilteach a chruthachadh an sin. Cha bhiodh ach Lodainn agus an taobh deas air fhàgail aig rìgh na h-Alba. Ach cha b' urrainnear a leigeil às le seo.

Chruinnich Albany e fhèin feachd le Iarla Mhàir air a ceann. Bha Màr air a dhearbhadh fhèin mar shaighdear an-iochdmhor roimhe seo ach nuair phòs e banntrach Iarla Mhàir ghabh e thairis an tiotal agus thionndaidh e gu bhith na ridire laochail aig an robh ainm air feadh na Roinn Eòrpa.

Choinnich an dà fheachd aig Harlaw ann an Gairbheach. Ged a bha àireamh na bu mhotha aig Tighearna nan Eilean bha saighdearan Mhàir eòlach ann an cogadh. Bha iad uile còmhdaichte ann an culaidhean màille agus iad den bheachd gum b' e fineachan letheach-lomnachd a bh' anns na Gaidheil. Thòisich an t-sabaid cho luath 's a choinnich iad, na Gaidheil a' dèanamh milleadh mòr le an claidheamhan. B' e blàr fuilteach a bh' ann agus ged a sheas na Goill còmhla gu daingeann bha uimhir de na Gaidheil ann agus gun d' fhuair iad air an cuairteachadh. Lean an t-sabaid fad an là. Bha na mairbh is na leòintich nan laighe air feadh an fhaiche air an stampadh gun tròcair. Chaidh uimhir a mharbhadh agus gum b' e an cath dearg a theirear ris a' bhatal. Nuair thuit an oidhche thug an sgìos orra sgur.

Chaith Màr an oidhche air an fhaiche, cha b' ann airson gun robh a' bhuaidh aca ach airson gun robh iad cho claoidhte is nach b' urrainn dhaibh a dhol taobh sam bith eile. Lean Dòmhnall, Tighearna nan Eilean, air gu Inbhir Uraidh agus anns a' mhadainn thog iad orra gu siar. Cha do chaill iad am batal ann an aon seagh ach chaill iad faisg air mìle de laoich, nam measg cinn-cinnidhean Chloinn Mhic Illeathain agus Chloinn an Tòisich. Cha robh de chridhe aca a leanadh orra tuilleadh.

Saighdearan ainmeil
B' e an rud a bha iongantach mun bhatal seo nach b' ann eadar Alba is Sasainn a chaidh a chur idir ach eadar Gaidheil agus Goill na h-Alba airson an cultar fhèin. Bha misneachd mhòr aig Dòmhnall, Tighearna nan Eilean, ann fhèin agus na luchd-leanmhainn. Bha e de shliochd uasal, rìoghail, na dhuine a fhuair foghlam an Oilthigh Oxford. 'S dòcha gu bheil eachdraidh Shasannach a' toirt dealbh dhuinn air na Gaidheil mar dhaoine borba, aineolach ach cha b' e sin idir a bh' annta aig an àm ud. Bha foghlam aca nach robh aig tòrr de na Goill ged a bha an cleachdaidhean fhèin aca.

Bha na h-eileanaich cho eòlach air a bhith fo smachd Thighearnas nan Eilean agus nach robh guth aca gun robh rìgh ann an Alba ach e fhèin. Mar sin cha robh e doirbh dha feachd a thional. Bha armachd gu leòr aca cuideachd agus bha an coltas cho iargalta agus gun do thuit fearann Rois thuca gun strì.

Chan eil teagamh nach deach call mòr a dhèanamh aig Cath Gairbheach agus nach b' e ceannard mòr gaisgeil a bh' ann an Dòmhnall ach an dèidh a' bhatail thill e air ais do na h-eileanan. Tha eachdraidh ag innse gun do bhàsaich e na mhanach ann an Eilean Idhe.

Bha Iarla Mhàir a cheart cho gaisgeil ach 's dòcha ann an dòigh nach robh cho uasal. Bha e air a bhith an sàs anns na bliadhnaichean roimhe seo ann a bhith a' creachadh dhachaighean is eaglaisean air taobh tuath na h-Alba. Thug e air bantrach Iarla Mhàir a phòsadh agus ghabh e fhèin a-null an tiotal sin.

On uair sin, ge bith carson, thionndaidh e gu bhith na ridire cliùiteach agus bha e air a mheas mar phrìomh ridire na h-Alba. Cha robh e doirbh dhasan, na bu mhò, feachd a thogail agus ghiùlain e e fhèin a cheart cho gaisgeil ri Tighearna nan Eilean anns a' bhatal.

Gnìomhan
1. Saoil carson a dh'fhàs Tighearnas nan Eilean cho cumhachdach?
2. Dè do bheachd fhèin air plana Tighearna nan Eilean airson dùthaich Cheilteach a chruthachadh?
3. Sgrìobh beagan mun bhatal bhon fhiosrachadh a th' agad an seo.
4. Smaoinich air dòigh anns an robh Tighearna nan Eilean agus Màr coltach ri chèile.

Cothrom rannsachaidh
1. Rannsaich mun tiotal 'Tighearna nan Eilean' agus dè a' chiad chiall a bh' aige.
2. Leugh tuilleadh mu Thighearnas nan Eilean agus lorg air mapa am fearann a bha iad a' riaghladh.
3. Lorg carson a b' e Diùc Albany a bha a' riaghladh Alba aig an àm seo.

Sgeulachdan
Bha am blàr seo cho ainmeil is gun deach òrain a sgrìobhadh mu dheidhinn agus eadhon ann an Siorrachd Haddington tha eachdraidh ag innse gum biodh balaich òga a' cluich 'Cath Gairbheach' mar ghèam.

Buaidh a' bhatail
Tha dà bheachd a' dol mu co aige a bha a' bhuaidh. Tha cuid ag ràdh nach deach an là le taobh seach taobh agus cuid eile gun deach an cath le Cloinn Dòmhnaill. Ach co-dhiù cha d' fhuair Dòmhnall còir air Siorrachd Rois mar a bha na dhùil.

An dèidh a' bhatail bha eagal air Albany nach deach Tighearna nan Eilean dhachaigh ach airson tuilleadh a thional agus rinn e inntinn an-àirde seo a stad. Thog e feachd agus thug e ionnsaigh air. B' fheudar do Dhòmhnall sìth iarraidh mu dheireadh. Dh'aontaich Albany ri seo ach air a chùmhnantan fhèin - gun àicheadh e gun robh còir sam bith aige air Siorrachd Rois agus gun tugadh e ùmhlachd do chrùn Bhreatainn.

Chùm e ri fhacal ged nach do chùm a mhac a thàinig às a dhèidh. Phàigh e gu daor airson sin. Mar sin, ged nach eilear cinnteach cò aige a bha a' bhuaidh anns a' bhatal fhèin bha e mar a' chiad cheum air na h-eileanan fhaighinn fo cheannas na h-Alba agus air briseadh cumhachd Thighearnas nan Eilean.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD