Blàr Drochaid Shruighlea - 1297
Cunntas
An dèidh bàs Mhaighdeann Nirribhidh cha robh fhios co aige a bha còir dligheach air crùn na h-Alba. Chaidh iarraidh air Rìgh Eideard Shasainn a' chùis a rèiteach agus thagh e Iain Baliol oir bha e den bheachd gum biodh e furasta brath fhaighinn air. Ach cha do ghabh Baliol a chomhairle mar a bha an dùil agus thàinig Eideard gu tuath le feachd mhòr. Dh'fhàg e saighdearan agus luchd-riaghlaidh ann an Alba agus thill e a Shasainn le Baliol mar phrìosanach. Thug e leis cuideachd Clach Sgàin agus cunntasan na h-Alba agus e den làn bheachd gum b' e esan a-nise rìgh na h-Alba. Ach dh'èirich sluagh na h-Alba an aghaidh na ceannairce seo. Air an ceann bha dithis ghaisgeach - Uilleam Ualas aig deas agus Anndra Moray aig tuath. Chaidh leotha cho math agus gun do dh'fhuadaich iad na Sasannaich à taobh tuath na h-Alba agus rinn iad cùisean gu math doirbh dhaibh aig deas. Chuir Eideard feachd 10,000 gu tuath airson Alba fhaighinn air ais. Bha saighdearan eòlach ann à Northumberland agus à Siorrachd Yorc, boghadairean Cuimreach agus ceudan de ridirean ann an culaidhean màille. Thug e suim mhòr airgid dha sheanalairean agus thuirt e riutha a chosg gu lèir nam feumadh iad air ceannsachadh nan Albannach. Nuair chuala Ualas agus Moray mun fheachd seo thàinig iad còmhla agus iad gus coinneachadh ris a' nàmhaid faisg air Sruighlea.

Cha robh na saighdearan aca cho eòlach no cho uidheamaichte ri na Sasannaich. Gu dearbh cha robh iad a-riamh air sabaid ann am blàr mòr. Ach bha uaill mhòr aca ann an Ualas agus ann am Moray agus bha iad eudmhor airson saorsa na h-Alba. Cha robh an àireamh shaighdearan aig Ualas agus a bha aig na Sasannaich ach bha e eòlach air a dhùthaich fhèin agus bha e gleusta.

Nuair a ràinig na Sasannaich Sruighlea bha na h-Albannaich ann an òrdugh catha air talamh àrd air an taobh tuath de abhainn For. Eadar iad agus an drochaid bha boglaich. Chunnaic Surrey, aon de cheannardan nan Sasannach, gun robh na h-Albannaich ann an suidheachadh làidir oir dh'fheumadh iadsan a dhol tarsainn air an drochaid agus bha i cho caol agus nach gabhadh i ach dithis còmhla. Bha esan airson dàil a chur dhan chùis gus am faiceadh e dè a thachradh. Ach cha robh Cressingham, an ceannard eile, den aon bheachd. Bha esan den bheachd gun cosgadh dàil airgead agus thug e an òrdugh seachad a dhol air adhart.

A-null gun deach iad, dithis is dithis, agus Ualas gan coimhead gun ghluasad. Aon uair is gun robh àireamh thall air an robh e an dùil an dèanadh e a' chùis shèid e a chòrn. Ghluais na h-Albannaich an aghaidh nan Sasannach. Chaidh cuid dhiubh a ghlasadh na drochaid gus nach fhaigheadh an còrr tarsainn. Tha cunntas eile ag innse gun robh Ualas air pàirt de na maidean-taice a bh' anns an drochaid a thoirt às ro làimh agus nuair thàinig na Sasannaich cha robh aige ach an còrr a thoirt às agus mar sin a' dèanamh dà leth air feachd Shasainn. Bha 5,000 de na Sasannaich a-nise air an glasadh eadar Ualas agus an drochaid agus gun dòigh aca air faighinn às.

Bha feachd Ualais air am muin, gam marbhadh le claidheamhan is tuaghan. Rinn iad casgairt mhòr agus chaidh àireamh mhòr de na Sasannaich am bàthadh anns an abhainn nuair bha iad a' feuchainn ri teicheadh. B' e fear ris an canar Marmaduke an aon cheannard Sasannach a fhuair air a shlighe a dhèanamh air ais tarsainn air an drochaid. Bha Surrey a' coimhead chùisean bhon taobh eile. Thug e òrdugh an drochaid a chur na teine agus theich e. Lean an ruaig e air ais a Shasainn. Thug e mach a dhachaigh ach bha an ruaig cho teann is gun do bhàsaich an t-each aige. Chaidh Cressingham a mharbhadh. Bha uimhir de fhuath aig na h-Albannaich dha airson a phròis agus an-iochdmhorachd is gun do shlaod iad a chraiceann far a chorp.

Cha do ghabh Ualas prìosanaich idir. Chaidh a h-uile duine a chaidh a ghlacadh a mharbhadh. A rèir eachdraidh chaidh 20,000 Sasannach a mharbhadh. B' e àireamh glè bheag de na h-Albannaich a chaill am beatha anns a' bhatal.

Saighdearan ainmeil
Chan eil teagamh nach b' e gaisgeach mòr làidir a bh' ann an Anndra Moray. B' esan a ruaig na Sasannaich a-mach à taobh tuath na h-Alba.

Ach 's e ainm Ualais a tha air a thighinn a-nuas tro na ginealaichean mar an gaisgeach a thug saorsa air ais a dh'Alba. Rugadh e faisg air Pàislig agus na òige cha d' fhuair e trèanadh sam bith mar shaighdear. Ach 's iongantach mur iomadh uair a bha e sabaid a dh'aindeoin sin. Bha coltas saighdeir air le làrach leòin air aodann agus bha còrn aige nach sèideadh duine sam bith ach e fhèin. Bha e bras na nàdar agus deas gu buille a thoirt. Bha adhbhar sònraichte aige airson a bhith cho nimheil an aghaidh nan Sasannach; tha cunntas ag innse gun do mhort Sasannaich a bhean agus gun do chuir iad a dhachaigh na theine an dèidh dha-san saighdear Sasannach a mharbhadh.

Bha Iarla Surrey na dhuine gaisgeil cuideachd. Bha e air a bhith na fhear-coimhid ann an Alba. Mus do thòisich an t-sabaid chuir e dithis mhanach gu Ualas a dh'iarraidh air gèilleadh. Ach chuir Ualas air ais iad ag ràdh nach gèilleadh iadsan gu bràth agus gun robh iad deiseil airson na sabaid.

B' e fear-eaglaise a bh' ann an Cressingham gun mhòran eòlas air cath agus 's esan a thug an t-òrdugh a dhol tarsainn air an drochaid. Cha do mhair e fhèin fada anns an t-strì.

'S dòcha gur e fear eile, Marmaduke Twenge, as motha air a bheil eachdraidh a' toirt cunntas gaisgeil. B' esan a' chiad fhear a chaidh tarsainn agus ged a chaidh àite a shealltainn dha far am faodadh e snàmh air ais dhiùlt e sin a dhèanamh. Ged a bha àireamh mhòr den bhuidhinn aige air a thrèigsinn thàinig aige air a shlighe a dhèanamh gu sàbhailte gu taobh eile na h-aibhne.

Gnìomhan
1. Saoil carson is ann faisg air Sruighlea a chaidh an cath a chur?
2. Dè do bheachd air mar a dhèilig Ualas ri na Sasannaich an dèidh a' bhatail?
3. Saoil carson a chaidh manaich a chleachdadh airson fiosan a thoirt bho na Sasannaich gu Ualas?
4. Tha thu nad neach-naidheachd cogaidh aig àm a' bhlàir. Sgrìobh na chunna tu a' tachairt, gun a bhith a' gabhail taobh seach taobh.

Cothrom rannsachaidh
1. Dèan tuilleadh rannsachaidh air beatha Ualais ann an leabhraichean-eachdraidh.
2. Feuch am faigh thu a-mach cò a bh' ann am 'Blind Harry' agus dè a sgrìobh e mu Ualas.

Sgeulachdan
B' e drochaid fhiodha a bh' air an abhainn aig an àm seo agus bha i cho cumhang 's nach fhaigheadh ach dithis a-null oirre còmhla. Tha sgeulachd a' dol gun do gheàrr Ualas na maidean-taice air taobh tuath na drochaid air dhòigh is nan deigheadh cudthrom mòr sam bith orra gun tuiteadh an drochaid gu h-iomlan agus sin mar a thachair do chuid de na Sasannaich.

Buaidh a' bhatail
Bha a' bhuaidh cho iomlan is gur e seo an là a b' fheàrr a bha am beatha Ualais a-riamh. Bha Surrey agus a chuid shaighdearan air an ruagadh a Shasainn agus thuit creach mhòr an làmhan Ualais. Bha Alba saor mu dheireadh thall.

Sgrìobh Ualas gu dà bhaile anns a' Ghearmailt - Lubeck agus Hamburg - a thabhann malairt a-rithist agus iad a-nise saor bho chumhachd Shasainn. Ach bha gort air feadh na rìoghachd. An àite a bhith mothachail air staid nan daoine b' ann a bha aire Ualais air a' bhuaidh a fhuair e a chumail. Tha eachdraidh a' toirt cunntas nach do mhair a' bhuaidh ach ged nach do mhair dhùisg Blàr Drochaid Shruighlea uaill nàiseantachd ann an sluagh na h-Alba.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD