Blàr na Leargaidh Ghallda - 1263
Cunntas
Aig deireadh an t-samhraidh 1263 dh'fhàg cabhlach mhòr Nirribhidh airson ionnsaigh a thoirt air Alba. Bha eileanan Innse Gall, Muile, Cinn Tìre agus eileanan Chaolas Chluaidh air a bhith fo cheannas Nirribhidh airson ceudan bliadhna. Ach bha rìghrean na h-Alba a-nis air fàs cumhachdach agus bu mhath leotha am fearann seo a bhith aca fhèin. B' ann an sin a bha sluagh na h-Alba air a bhith o thùs agus bha e na adhbhar thàmailt gum biodh coigrich a' sealbhachadh fìor chridhe na rìoghachd.

Chaidh oidhirpean a dhèanamh tro na bliadhnaichean air toirt air sluagh nan àiteachan sin ùmhlachd a thoirt do Alba ach eadhon an corra uair a dh'aontaicheadh iad ri sin cha b' urrainnear earbsa a bhith anns an leithid de dh'aonta. Gu dearbha bha an sluagh sin nan 'rìoghachdan beaga' leotha fhèin agus cha robh iad airson a bhith fo smachd Nirribhidh no fo smachd na h-Alba.

Bha adhbharan fhèin aig Rìgh Nirribhidh airson feuchainn ris an fhearann seo a dhleasadh dha fhèin. B' e fuil Lochlannach a bha a' ruith tro chuislean sluagh nan àiteachan sin agus mar sin bha e ga fhaicinn fhèin mar an rìgh. Bha eagal air nan cailleadh e am fearann sin gum biodh Sealtainn agus Arcaibh ann an cunnart cuideachd. Bha na h-eileanan sin a' cumail beartas ri Nirribhidh agus chan fhaodadh iadsan air chor sam bith a bhith air an call.

Chuir Rìgh Alasdair III teachdairean a Nirribhidh a dh'fheuchainn a thighinn gu co-chòrdadh mun fhearann ach cha ghabhadh Rìgh Haco ri cùmhnantan sam bith. Bha e air inntinn a dhèanamh an-àirde ionnsaigh a thoirt air Alba.

B' e soithichean fada brèagha a bh' anns a' chabhlach, cuid dhiubh le 30 ràmh agus air an sgeadachadh le snaidheadaireachd òr. Nuair a chuala Rìgh Alasdair mun fheachd seo bha fios aige nach dèanadh e a' chùis nan aghaidh. Mar sin dh'fheumadh e smaoineachadh air plana air choreigin a-rithist a dh'fheuchainn ri cùmhnant sìthe a dhèanamh. Dh'iarr e air na manaich an tìde a ghabhail agus gun a thighinn gu cùmhnant sam bith ann an cabhaig. Bha fios aige fhèin carson.

Air an là mu dheireadh den t-Sultain bhris an aimsir le stoirm mhòr. Bha cabhlach Haco ann an Caolas Chluaidh agus chaidh an sgapadh agus am milleadh. Chaidh cuid dhiubh a bhriseadh air cladach na Leargaidh Ghallda. An ath là chaidh Haco fhèin air tìr le feachd làidir gus freasgairt air na soithichean sin ach thàinig feachd Albannach na aghaidh agus b' fheudar dhasan tilleadh gu muir. Bha e ro aost airson sabaid. Lean an t-sabaid ri oir a' chladaich. Tha aon chunntas ag ràdh gun robh 1500 saighdear Albannach air eich ann an culaidhean màille ach chan eil fios cinnteach an robh sin ceart. Bha gu leòr ann, co-dhiù, airson sgrios a dhèanamh air na Lochlannaich. Mharbh iad a' chuid mhòr dhiubh - 25,000 a rèir cunntais - agus ruag iad an còrr air ais gu muir.

Saighdearan ainmeil
Chan eil eachdraidh glè shoilleir mu na ceannardan a bh' aig Alba ach tha fios nach robh an rìgh fhèin ann idir. Tha dà ainm a' nochdadh ann an cunntasan - Sir Piers Curie agus Alasdair, an ceathramh àrd Stiùbhart. Tha e air a ràdh mun Stiùbhartach gun do nochd esan le còmhlan shaighdearan nuair nach robh cùisean a' dol buileach cho math dha na h-Albannaich. Sgap e na Lochlannaich, ruaig agus mhort e àireamh mhòr dhiubh. Tha cunntas againn gun robh Sir Piers Curie air a sgeadachadh le culaidh airm òraichte agus le crios làn sheudan. Bha e a' marcachd timcheall air buidheann de na Lochlannaich nuair a mharbh aon de na Lochlannaich e le aon bhuille de a chlaidheamh. Cha robh e càil ach air bualadh an talamh nuair chaidh an crios a stialladh dheth.

Gnìomhan
1. Saoil carson is ann anns na h-eileanan agus air oirthìr na h-Alba a thuinich na Lochlannaich?
2. Saoil carson nach robh an sluagh seo airson a bhith fo smachd Alba no fo smachd Nirribhidh?
3a) Saoil carson a bha na manaich casruisgte?
3b) Carson a dh'iarr Rìgh Alasdair air na manaich an tìde a ghabhail a' tighinn gu co-chòrdadh ri Haco?

Cothrom rannsachaidh
1. Rannsaich nas urrainn dhut mu teachd nan Lochlannach a dh'Alba an toiseach.
2. Dearbh gu robh na Lochlannaich ann an àitichean sònraichte tro na h-ainmean-àite a dh'fhàg iad.
3. Feuch an lorg thu 'Saga' sam bith agus sgrìobh sìos i.

Sgeulachdan
Nuair bha Haco a' dlùthachadh ri cladach na Leargaidh Ghallda bha na stoirmean cho dona agus gun robh na Lochlannaich a' creidsinn gur ann ri draoidheachd a bha na h-Albannaich.

Bha na h-Albannaich fhèin, air an làimh eile, den làn bheachd gur i an Naomh Mairead a bha air a thighinn a dhèanamh cobhair orra.

Theich Haco gu Arcaibh ach bha e cho claoidhte is nach do mhair e fada. Chaidh e gu eaglais mhòr an Naomh Magnus agus dh'iarr e gun deigheadh am Bìoball agus 'Beatha nan Naomh' a leughadh dha. Ach, eadhon aig uchd bàis dh'fhàs e sgìth dhiubh sin agus 's ann a dh'iarr e leabhar-eachdraidh rìghrean Lochlann a bhith air aithris. Agus mar sin bhàsaich e fada bho dhùthaich fhèin.

Buaidh a' bhatail
An dèidh a' bhatail cha robh e fada gus an d' fhuair Rìgh Alasdair ceannas air na h-eileanan. Thàinig Magnus, mac Haco, gu cùmhnant sìthe agus reic e Innse Gall agus Eilean Mhanainn ri Alba airson 4,000 merk agus 100 merk gach bliadhna an dèidh sin.

Bha Innse Gall mar phàirt de Alba mu dheireadh thall ged a bha bliadhnaichean mòra ri dhol seachad mus tàinig Arcaibh agus Sealtainn fo cheannas na h-Alba.

Gu h-iongantach, ann an 1281 phòs Eric, ogha Haco, nighean Rìgh Alasdair. B' e an nighean aca-san Maighdeann Nirribhidh, oighre dhligheach crùn na h-Alba nuair a bhàsaich Rìgh Alasdair.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD