Caisteal Dhùn Robain
Eachdraidh
'S e Caisteal Dhùn Robain an caisteal as fhaide tuath de chaistealan na h-Alba agus tha daoine air a bhith a' fuireach ann on 15mh linn. 'S e cuideachd an caisteal mu dheireadh air an deach seilbh a ghabhail rè àm cogaidh. 'S e seo dachaigh sinnsireil teaghlach Shutharlanach, morairean Chataibh. 'S e an tiotal seo - Iarla Chataibh - an dara tiotal as aosta am measg iarlan na h-Alba. 'S ann bho Normanach - Freskyn de Moravia - aig àm Daibhidh I, a thàinig an teaghlach seo. 'S iongantach mur tug Rìgh Daibhidh an oighreachd seo dha. Tha na togalaichean as aosta den chaisteal a' dol air ais gu 1275 ach 's ann bho na leasachaidhean a rinn Raibeart an 6mh Iarla, aig deireadh na 14mh linne a thug an caisteal ainm.

An coimeas ri caistealan eile ann an Alba, cha robh eachdraidh glè thrioblaideach aig Caisteal Dhùn Robain idir. 'S dòcha gun robh e ro fhada tuath airson ionnsaighean a thoirt air nuair bha caistealan eile gan leagail gu làr aig àm cogaidh.

Dh'fhaodadh an tiotal, Iarla, a dhol gu mic no gu nigheanan agus mar sin b' e Gòrdanaich an t-ainm a bh' air Iarlan Chataibh anns an 15mh linn. Bha Iarlan Chataibh a-riamh a' toirt taic don Riaghaltas. Nuair a ghabh am Prionnsa Teàrlach seilbh air Caisteal Dhùn Robain ann an 1746 cha do sheas sin fada gus an d' fhuair an teaghlach air ais e.

'S dòcha gur e a' Bhana-dhiùc Ealasaid a b' iomraitich den teaghlach. Cha robh i ach bliadhna a dh'aois nuair thàinig i a-steach air an oighreachd. Ann an 1785 phòs i uachdaran à Sasainn, fear den fheadhainn bu bheartaiche a bh' anns an Roinn Eòrpa aig an àm. B' e glè bheag de dh'ùine a chaith i ann an Alba an toiseach. Bu mhòr a b' fheàrr leatha a bhith am measg uaislean na Roinn Eòrpa. Tha sgeulachd air innse gum b' ise a thug aodach gu Marie Antoinette airson gum faigheadh i a-mach às a' phrìosan. B' e Stafford an duine aice, a' chiad Diùc Chataibh. Le chèile thòisich iad, anns an 19mh linn, a' dèanamh leasachaidhean air a' chaisteal agus air an oighreachd gu lèir. Bha an caisteal agus an teaghlach aig ìre mhòr ann an cumhachd aig an àm seo. B' ann leotha a bha Siorrachd Chataibh gu lèir cha mhòr (mu 1,300,000 acair) agus b' e an Diùc an t-uachdaran bu mhotha a bh' anns an Roinn Eòrpa. Chaidh oighreachd mhòr eile fhàgail aige-san ann an Sasainn agus tha e coltach gun robh iad le chèile a' cosnadh £300,000 gach bliadhna bho na h-oighreachdan sin.

Dh'adhbhraich na leasachaidhean a bha iad a' dèanamh gun deach 5,000 de mhuinntir Chataibh a chur a-mach às an dachaighean gun iochd gun tròcair. B' e seo an t-àm ann an eachdraidh ris an canar 'Fuadach nan Gaidheal'. Bha bàillidh aig a' bhana-dhiùc airson seo a dhèanamh - Pàdraig Sellar - ainm a chuireas gaoir tro mhuinntir Chataibh gus an là an-diugh. Ach ged a bha na fuadaichean cho ceàrr ann an iomadh dòigh rinn a' bhana-dhiùc leasachaidhean ann an Cataibh a thug linntean gun a thighinn do Shasainn agus do Ghalldachd na h-Alba. Ged a chaidh mòran den t-sluagh fhuadach bha an oighreachd agus an caisteal na bu bheartaiche na gin anns an dùthaich. Thòisich gnìomhachasan ùra, bha an t-iasgach soirbheachail agus bha dòighean siubhail na b' fhasa.

Bha an caisteal air a chleachdadh mar ospadal aig a' chiad agus an dara cogadh agus eadar 1963 agus 1972 na sgoil phrìbhideach bhalach.

Ailtireachd
'S ann a tha Caisteal Dhùn Robain on taobh a-muigh coltach ri na caistealan Gearmailteach a chithear ann an leabhraichean de sgeulachdan sìthe. Air taobh tuath a' chaisteil tha tùr a chaidh a thogail anns an 14mh linn ach tha beachd a' dol gun robh tùr an seo anns an 13mh linn. Chan eil fhios an robh caisteal air an làraich ron àm sin.

Rè na 17mh linne chaidh aitreabh mhòr dhaingnichte a thogail anns an robh staidhre chruinn. B' ann anns an 18mh linn agus an 19mh linn a chaidh na togalaichean eile a chur ris. B' e an ridire Seumas Barry, ailteir Taigh na Pàrlamaid, a dhealbhaich na chaidh a chur ris a' chaisteal anns an 19mh linn. Anns an t-seòmar-bidhe chithear mullach a chaidh a dhealbhachadh anns an Eadailt agus tron chaisteal gu lèir tha dealbhan, obair-ghrèis agus àirneis a thàinig às an Roinn Eòrpa.

Chaidh na togalaichean sin a mhilleadh le teine ann an 1915 nuair a bha an caisteal na ospadal aig an Nèibhidh. An dèidh a' chiad chogaidh rinn an ridire Raibeart Lorimer leasachaidhean eile. Dh'atharraich esan am prìomh thùr agus rinn e sgeadachadh mòr anns na rumannan am broinn a' chaisteil.

Gnìomhan
1. Mìnich mar a dh'fhaodadh an caisteal ainm a thoirt bho Dhiùc Raibeirt.
2. Seall nach robh a' Bhana-dhiùc Ealasaid Gaidhealach na dòighean.
3a. Dè bu choireach cho soirbheachail agus a bha teaghlach Shutharlanaich?
3b. Dè na nithean a tha a' sealltainn gun robh iad soirbheachail agus beartach?

Cothrom rannsachaidh
1. Dèan tuilleadh rannsachaidh air na thachair ann an Cataibh aig àm Fuadach nan Gaidheal.
2. Lorg bàrdachd sam bith a chaidh a sgrìobhadh aig àm Fuadach nan Gaidheal.
3. Lorg a-mach cò a bh' ann am Marie Antoinette agus carson a bha i anns a' phrìosan.

Annas
Tha taibhs ann an Dùn Robain mar ann an iomadh caisteal eile. 'S e an taibhs seo Mairead, nighean an 14mh Iarla a bha anns a' chaisteal anns an 17mh linn. Thuit Mairead ann an gaol le fear aig nach robh aont a h-athar. Ghlas e i ann an lobht seach nach gabhadh i am fear a bha esan a' meas freagarrach. Dìreach nuair a bha Mairead a' feuchainn ri teicheadh tro uinneag thàinig a h-athair a-steach don rum. Leis an eagal a ghabh i chaill i a grèim air an uinneig agus thuit i gu a bàs. Chuir a leannan, a bha a' feitheamh rithe fon uinneig, a h-athair fo mhallachd. Sin as coireach gu bheil Mairead ri faicinn fhathast shuas air an lobht anns a' chaisteal agus i a' gal airson a leannain agus airson mar a chaidh a beatha a gheàrradh às cho obann.

An caisteal an-diugh
Tha na mìltean de luchd-turais a' tadhal air a' chaisteal gach bliadhna. Tha iad a' tighinn airson na tha am broinn a' chaisteil fhèin fhaicinn ach cuideachd airson a' mhuseum agus nan liosan a tha mun cuairt air. Tha a h-uile nì anns a' chaisteal - na seòmraichean, na soithichean, an àirneis, an t-aodach - air an cur air dòigh gus dealbh a thoirt seachad air dòigh-beatha ann an linn Bànrigh Bhictoria.

Tha einnsean-smàlaidh bhon 19mh linn ri fhaicinn cuideachd. Anns a' mhuseum chithear cruinneachaidhean de nithean annasach a bh' aig an teaghlach tro na linntean. Tha na liosan gan leasachadh gach bliadhna airson feuchainn rin dèanamh coltach ri mar a bha iad ann an 1850 nuair chuir an t-ailtire Barry air dòigh iad.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD