Caisteal Inbhir Lòchaidh
Eachdraidh
Tha Caisteal Inbhir Lòchaidh dà mhìle tuath air baile a' Ghearasdain. Ged nach eil ann ach làrach lom an-diugh tha eachdraidh gu math iomraiteach agus buaireatach co-cheangailte ris a' chaisteal seo. Tha e soilleir bhon dòigh-togail agus a' chlachaireachd gur e caisteal aost a tha seo - co-dhiù cho fada air ais ann an eachdraidh ri linn Eideird I à Sasainn. Tha e coltach gur ann leis an teaghlach Comyn a bha e anns an 14mh linn agus b' iadsan fìor luchd-taic Eideird.

Ach tha beul-aithris a' toirt cunntas gun robh caisteal ann an Inbhir Lòchaidh roimhe sin agus gum biodh rìghrean agus uaislean na Roinn Eòrpa a' coinneachadh ann airson gnothaichean eatorra fhèin a chur air dòigh - nàdar de àrd-choinneamh mar a bhios a' dol air adhart an-diugh aig sluagh poileataigeach. Chan eil fhios dè cho fìrinneach agus a tha an sgeul sin. 'S iongantach mur robh togalach mòr air choreigin ann fada air ais ann an eachdraidh. Tha eachdraidh a' chaisteil ag iadhadh trì linntean - bho Chogaidhean Saoraidh na h-Alba gu Cogaidhean Mhontròis anns an 17mh linn.

Gheibhear tòrr den eachdraidh sin ann am bàrdachd Iain Lom Dhòmhnallaich. Ann an 1431 chaidh batal fuilteach a chur faisg air Inbhir Lòchaidh eadar na Dòmhnallaich agus feachd Iarla Mhàrr agus Chataich. Bha seo air sgàth 's gun do chuir an rìgh, Seumas I, Tighearna nan Eilean dhan phrìosan, aig beag adhbhar am beachd nan Dòmhnallach. Chuir na Dòmhnallaich ruaig air an nàimhdean agus chaill an t-Iarla Catach a bheatha. B' ann an dèidh a' bhatail seo a chaidh an t-òran 'Pìobaireachd Dhòmhnaill Duibh' a sgrìobhadh. Ann an 1645 chaidh batal mòr eile a chur an seo eadar na Dòmhnallaich agus na Caimbeulaich. B' e seo am batal mun do sgrìobh Iain Lom a' bhàrdachd, 'Là Inbhir Lòchaidh'.

Dhìrich mi moch madainn Dòmhnaich
Gu bràigh Caisteil Inbhir Lòchaidh;
Chunnaic mi an t-arm dol an òrdugh,
'S bha buaidh a' bhlàir le Clann Dòmhnaill.

B' e Montròs an t-àrd-oifigeir a bh' aig Rìgh Teàrlach I ann an Alba aig an àm seo agus mar sin bha e fhèin agus na Dòmhnallaich càirdeil ri chèile. Thog Montròs agus arm creach ann an Earra-Ghaidheal agus air sgàth seo a-mach a ghabh na Caimbeulaich às an dèidh. Choinnich an dà arm ri chèile aig Inbhir Lòchaidh. Chaill na Caimbeulaich - chaidh mu 1500 dhiubh a mharbhadh anns a' bhatal. Theich MacCailein, Iarla Earra-Ghaidheil agus ruaig na Dòmhnallaich na Caimbeulaich eile. Sgrìobh Bhaltar Scott mun bhatal seo cuideachd anns an leabhar 'A Legend of Montrose'. Ach ged a tha bàrdachd Iain Luim a' toirt cunntas dhuinn air batail is laoich 's e bàrdachd eile, 'Còmhradh eadar fear-turais agus seann Chaisteal Inbhir Lòchaidh' as fheàrr a tha a' toirt sealladh dhuinn air nithean a bha a' gabhail àite am broinn a' chaisteil.

Bha uair a bha mi àlainn ùr,
Rìghrean is flaithean ann am mhùr.

Anns a' bhàrdachd seo tha an caisteal ag innse mu na h-atharrachaidhean a tha air a thighinn air ach tha e cuideachd ag ràdh:

Gum faicear mise nam thaigh rìgh
Mun tig an saoghal seo gu crìch.

Ailtireachd
Ged a tha an caisteal na làrach tha e furasta beachd a ghabhail air dè an seòrsa cumaidh a bh' air. Bha e mar chaistealan Sasannach le ballachan tiugha air an robh turaidean cruinn aig gach oisinn agus clais uisge mun cuairt air. Cha robh fosglaidhean airson shaigheadan ann am balla a' chaisteil fhèin idir mar a bhiodh ann am feadhainn eile. B' ann anns na turaidean a bha na fosglaidhean seo. Bha dà gheata a' dol thuige - aon a' fosgladh gu Abhainn Lòchaidh.

Gnìomhan
1a. Saoil dè na gnothaichean air am bitear a' beachdachadh aig àrd-choinneamhan Inbhir Lòchaidh?
1b. Saoil an robh an leithid de choinneamhan ann co-dhiù? Thoir adhbhar seachad airson do bheachd.
2. Leugh na rannan bàrdachd a leanas agus sgrìobh mu dhòigh-beatha anns a' chaisteal.

A Thalla nan triath,
As am b' àbhaist bhith triall
Cinn-fheadhna nan laoch 's nan sàr;
Aite-còmhnaidh nan rìgh
Is maithean na tìr;
Cha till iad a-rithist gu bràth.

Chan eil gleusadh air pìob,
Chaill a' chlàrsach a clì,
Na teudan air dhìth gun seòl;
Chan eil nì mar a bhà,
Na th' air fhàgail gun stàth,
Gun fhèist is gun tràghadh nan còrn.

3. Nad bheachd-sa, an robh fosglaidhean nan saighead na b' fheàrr a bhith ann am balla a' chaisteil no anns na na turaidean? Thoir adhbhar seachad.
4. Saoil carson a bha geata a' fosgladh gu Abhainn Lòchaidh?
5. Carson a bhiodh cumadh Sasannach air Caisteal Inbhir Lòchaidh?

Cothrom rannsachaidh
1. Leugh a' chuid as fhasa de bhàrdachd Iain Luim gus am faigh thu beachd air eachdraidh na dùthcha aig an àm.
2. Ma gheibh thu cothrom èist ris an òran 'Pìobaireachd Dhòmhnaill Duibh'.

Annas
A thuilleadh air na batail fuilteach a bha air an cur faisg air Caisteal Inbhir Lòchaidh bha nithean oillteil a' tachairt na bhroinn cuideachd. Aig toiseach cùise nuair bha an caisteal aig na Comanaich (Comyn) phòs an t-Iarla tè òg de na Dòmhnallaich. Bha an t-Iarla na sheann duine aig an àm agus bha dithis mhac aige. Air oidhche na bainnse bha e a' faireachdainn cho sgìth agus gun do dh'iarr e air a mhac bu shine a dhol a chadal còmhla ri bean na bainnse. Chuala athair na h-ighne seo agus thuirt e rithe i sgreuch a leigeil nam brathadh e oirre. Cha robh fada gus an cuala e sgreuch. Leum e a-steach don t-seòmar agus thug e an ceann bho mhac an Iarla. Bha am bràthair a b' òige faisg air làimh agus nuair chuala esan an sgreuch chaidh e fhèin a-steach don rum. Chaill esan a cheann mar a chaill a bhràthair. Anns a' mhadainn nuair dhùisg am bodach chunnaic e cinn a mhic air beulaibh a' chaisteil. Ghabh e an t-eagal agus ruith e le bheatha gu Cill Chuimein. Agus tha e coltach gur ann mar sin a fhuair am baile sin ainm.

An caisteal an-diugh
Tha Caisteal Inbhir Lòchaidh na làrach agus chan eil e ceadaichte do luchd-turais a dhol na bhroinn. Tha e fo chùram 'Historic Scotland' agus tha a' bhuidheann seo ga leasachadh gu ìre an-dràsta. Tha taigh-òsta mòr brèagha faisg air air a bheil an t-ainm Caisteal Inbhir Lòchaidh. 'S e fìor uaislean a bhios a' tadhal an seo no uaislean an t-saoghail pop agus film, leithid Mel Gibson is Liam Neeson. Chaidh a thogail an lùib sgeama rainsidh anns na 1950'an - 'The Great Glen Cattle Ranch'.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD