Caisteal Leòdhais
Eachdraidh
Tha Caisteal Leòdhais air a thogail air taobh tuath caladh Steòrnabhaigh ann an sealladh a' bhaile. 'S e togalach àlainn a th' ann suidhichte am measg chraobhan agus o chaidh a thogail ann an 1847 tha e air a bhith an teis-mheadhan eachdraidh agus thachartasan a' bhaile.

Ach cha b' e seo a' chiad chaisteal a bh' ann an Steòrnabhagh idir. Nuair bha Clann MhicLeòid nan cinn-feadhna ann an Leòdhas bhon 14mh gus an 16mh linn bha caisteal ann an Steòrnabhagh. B' ann air creig ann an caladh Steòrnabhaigh a bha an caisteal seo agus chaidh a leagail nuair chaidh cidhe a dhèanamh an sin is nuair bha cumhachd nan Leòdach gu mòr air crìonadh. Bha na Leòdaich a' sabaid nam measg fhèin agus ri na Fìobhaich airson a' chaisteil agus na h-oighreachd tron 15mh agus 16mh linntean. B' e fear dhiubh ris an canar Niall Odhar bu choireach ri tòrr de na buairidhean a bha dol air adhart.

An dèidh bàs Nèill Odhair ann an 1613 thàinig mòran den aimhreit gu crìch agus fhuair na Sìophortaich, Clann MhicChoinnich Chinn Tàile, ùghdarras ann an Leòdhas. B' e Loidse Shìophoirt dachaigh Chloinn 'ic Choinnich agus b' ann air an làraich sin no mar leasachadh air an togalach sin a thàinig Caisteal Leòdhais gu bith. Thàinig ùghdarras Chloinn 'ic Choinnich gu crìch ann an 1815.

Chaidh an t-eilean a reic ris an Ridire Seumas MacMhathain ann an 1844. Bha MacMhathain air fhortan a dhèanamh ann am malairt opium. Ged a bha Clann 'ic Choinnich air adhartas a dhèanamh ann an Leòdhas an lùib an iasgaich bha bochdainn mhòr ann nuair a thàinig MacMhathain agus cha robh ùidh sam bith aige-san anns an iasgach. B' e sgeama airson caisteal a thogail a' chiad rud anns an deach e an sàs. Chaidh tòiseachadh air a' chaisteal seo agus air coillteachadh mu thimcheall air ann an 1847. Chaidh clach-buinn a' chaisteil a stèidheachadh le Ruairidh Moireasdan a bh' air ceann nan saor-chlachairean anns a' bhaile.

A thuilleadh air a' chaisteal chaidh loidseachan-seilge a thogail air feadh an eilein. Chaidh taighean-glainne a thogail an cois a' chaisteil far an robh planntraisean agus lusan annasach a thug MacMhathain às an àird an ear. Am broinn a' chaisteil bha àirneis agus obair-ghrèis den t-seòrsa bu daoire a bha ri fhaighinn aig an àm. Tha e coltach gun do chosg an caisteal £100,000. An dèidh bàs MhicMhathain fhèin cha robh teachd-a-steach ann airson an oighreachd a ruith agus ann an 1918, chaidh Leòdhas agus an caisteal a reic ri Morair Leverhulme.

Nuair a fhuair Leverhulme an caisteal thòisich e a' cur a dhreach fhèin air. Chuir e àirneis ùr do gach rum agus bha e gu math cùramach gum biodh dathan a' tighinn air a chèile. Rinn e an seòmar-dainns na bu mhotha agus chuir e dealan, teasachadh, fònaichean, glagan agus seòmairean-cadail a bharrachd dhan chaisteal. Bha dùil aige an togalach fhèin a leasachadh agus a leudachadh ach cha deach seo air adhart idir. Rinn e cuideachd raon teanais.

Tha eachdraidh eilein Leòdhais bho 1918 gu 1922 dlùth cheangailte ri Leverhulme. B' ann bhon chaisteal a bha e a' riaghladh a chùisean ach ged a bha na nithean sin a' dol air adhart tron là b' ann air an oidhche a bha an caisteal a' tighinn beò. Cha mhòr gun robh oidhche nach robh rudeigin a' dol air adhart ann - cuirmean, bàllaichean no dannsan. Tha cunntas againn gun robh bàlla mòr anns a' chaisteal air 11 Lunastal 1918 aig an robh 140 neach bho Loidse nan Saor-chlachairean agus bàlla eile an ath oidhche aig an robh 200. Chaidh aoigheachd a thoirt do oifigearan an Nèibhidh an ath sheachdain an dèidh seo. A h-uile uair a bhiodh soitheach mhòr no duine uasal sam bith ann an Steòrnabhagh bha am Morair ga chleachdadh mar leisgeul airson bàlla eile. Chan fhacas a leithid a-riamh ann an Steòrnabhagh agus daoine mòr a' bhaile ag eudach ri chèile ach cò a gheibheadh cuireadh. Bha pìobaire aige a dh'aon ghnothach airson nan cuirmean seo agus bha òrain gu leòr a' dol - ann an Gàidhlig agus am Beurla.

Sin mar a lean cùisean ann an Caisteal Leòdhais gus an do dh'fhàg am Morair Leverhulme an caisteal agus an t-eilean aig Urras Steòrnabhaigh ann an 1923. Ged a dh'fhàg am Morair Leverhulme an caisteal aig Urras Steòrnabhaigh cha robh de dh'airgead aca a chumadh suas e. Airson grunnan bhliadhnachan bha e air mhàl aig a' Bhaintighearna Portarlington rè seasan nam bradan. Aig àm a' chogaidh bha e na ospadal aig an Nèibhidh. An dèidh a' chogaidh chaidh na taighean-glainne a leagail agus bha planaichean ann airson taigh-òsta a dhèanamh dheth ach cha deach seo air adhart.

Ailtireachd
'S e stoidhle Tùdorach a th' air Caisteal Leòdhais agus eadhon bhon taobh a-muigh aithnichear gur ann airson dachaigh a chaidh a thogail agus nach b' ann airson dìon. B' e fear Teàrlach MacUilleim, a chaidh a thaghadh mar ailtire nuair chaidh tòiseachadh air a' chaisteal ann an 1847. Bha e ainmeil mar ailtire ann an Glaschu.

Tha trì ùrlaran anns a' phrìomh thogalach le tùir agus barrabhalla agus 's ann de chloich-ghràin ghlais a tha e air a dhèanamh. Chan eil taobh a-staigh a' chaisteil idir cho eireachdail ris an taobh a-muigh.

Gnìomhan
1a. Cia mheud caisteal (mu bheil fiosrachadh againn) a bh' ann an Leòdhas?
1b. Co aige a bha na caistealan seo?
2. Dè an dachaigh a bh' aig Clann 'ic Choinnich nuair bha iad ann an Leòdhas?
3a. Ciamar a chaidh aig an Ridire Seumas MacMhathain air Leòdhas a cheannach?
3b. Dè do bheachd air a' chosnadh a bh' aige?
4. Saoil ciamar a bha muinntir Leòdhais a' faireachdainn nuair thòisich e a' togail a' chaisteil. Thoir adhhar seachad.
5. Sgrìobh beagan mu na bha dol air adhart anns a' chaisteal ri linn Morair Leverhulme.

Cothrom rannsachaidh
1. Dèan rannsachadh air eachdraidh Leòdhais ri linn nan Leòdach le bhith a' leughadh an leabhar, 'Na Fìobhaich'.
2. Leugh an leabhar, 'Coinneach Odhar', gus tuilleadh fhaighinn a-mach mu dheidhinn Chloinn Choinnich Chinn Tàile.
3. Lorg tuilleadh mu na rinn am Morair Leverhulme nuair bha e ann an Leòdhas agus mu na h-adhbharan a thug air Leòdhas fhàgail.

Annas
Cha b' e a-mhàin uaislean a' bhaile a bhiodh a' faighinn cuireadh gu dannsan a' chaisteil. Bha am Morair Leverhulme a' dèanamh a dhìchill ris a h-uile duine a riarachadh. Tha sgeulachd air innse mu dhrungair sònraichte a fhuair cuireadh aon oidhche. Spleogaig e e fhèin air dhòigh is nach aithnichear bho na h-uaislean e agus chaith e an oidhche ann an cuideachd bean-uasal à Sasainn. Nuair dh'fhaighnich i dheth dè an obair anns an robh e an sàs thuirt e rithe gur e fear-gnothaich a bh' ann co-cheangailte ris an 'Stag Inn'. Dh'aontaich i a choinneachadh an ath Shàbaid ach mus tàinig an t-àm bha i air rannsachadh a dhèanamh agus air tuigsinn dè dha-rìribh an ceangal a bh' aige ris an 'Stag Inn'! Chleachd esan seo mar leisgeul airson tuilleadh òl a dhèanamh, agus cha tigeadh smid às ach 'unrequited love' airson làithean an dèidh an dainns.

An caisteal an-diugh
Tha cuid de na lusan a chuir MacMhathain gan toirt air falbh an-diugh is craobhan eile gan cur nan àite. Ann an 1954 chaidh an caisteal fhosgladh mar sgoil theicnigeach bhalach agus lean e mar sin gus an do dh'fhosgail e mar àrd-sgoil do bhalaich agus caileagan anns na 1970 an. Nuair chaidh togalach a' chaisteil fhosgladh mar sgoil bha cùrsaichean colaiste a' dol air adhart ann an togalaichean eile ri taobh a' chaisteil.

Ann an 1988 nuair bha Comhairle nan Eilean a' dèanamh sgrùdadh air a' chruth-thogail mhothaich iad do nithean a bha ga fhàgail na chunnart. Mar sin chaidh an sgoil a ghluasad a-mach às agus tha an caisteal air a bhith an ìre mhath falamh on àm sin. Ach tha na togalaichean a tha ri taobh a' chaisteil a' dol fon ainm, Colaiste a' Chaisteil, is tha a' cholaiste seo na pàirt de dh'Oilthigh na Gaidhealtachd 's nan Eilean far a bheilear a' teagaisg chùrsaichean ceum, nam measg cùrsa B.A. ann an Gàidhlig.

A thaobh a' chaisteil fhèin, thathas air ballachan a neartachadh agus air tomhas de leasachadh a dhèanamh air an togalach agus tha còmhraidhean a' dol air adhart mu dè a tha dol a thachairt don chaisteal. Tha an caisteal a-nise na thogalach clàraichte aig ìre A agus ged a tha e a' cur feum air a bhith air a leasachadh 's math as fhiach sin a dhèanamh oir tha e dlùth cheangailte ri eachdraidh agus cultar Eilean Leòdhais.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD