Dh'fhàg athair Beàrnaraigh nuair bha Aonghas trì bliadhna a dh'aois agus rinn iad an dachaigh ann an St Ann's. Shoirbhich leotha glè mhath ann an Ceap Breatainn agus an toiseach cha robh umhail mhòr sam bith ri chur air Aonghas. Gu dearbha ma bha e càil idir b' ann na bu lugha a bha e na a cho-aoisean an toiseach. Ach aon uair agus gun do thòisich e a' fàs cha robh stad air! Aig 14 b' e Gille Mòr a bh' aca air agus bhiteadh a' magadh air airson cho mòr 's a bha e. Nuair bhàsaich e bha e 7' 9" (2.36 m) a dh'àirde agus bha 425 puinnd (193 kg) de chuideam ann. Bha e a cheart cho làidir agus a bha e àrd agus mar sin bha e glè fheumail anns a' choimhearsnachd agus a' cuideachadh a phàrantan. A dh'aindeoin a mheud cha robh e ag ithe ach mar dhuine nàdarrach ach ge bith dè am biadh a bhiodh aige dh'itheadh e bola bròis as a dhèidh. Mar a bha e a' fàs bha aig athair ris an taigh atharrachadh - chuir e àirde ris a' mhullach ach cha do dh'atharraich e an doras idir agus bha aig Aonghas ri cromadh nuair bha e a' dol a-steach. Bha leabaidh mhòr aige cuideachd - 8 troighean a dh'fhaid.

B' e duine sìtheil càirdeil a bh' ann agus cha robh càil ann a b' fheàrr leis na bhith ag iasgach leis fhèin. Nuair a shoirbhich leis bha e fialaidh le chuid. Cha robh e a' toirt aire dhaoine thuige fhèin ann an dòigh sam bith agus mar a bha a' choimhearsnachd beag co-dhiù cha do sgaoil naidheachdan mu dheidhinn ro fhada. Aon là thàinig caiptean soithich thuige a' tairgsinn a chur an lùib siorcais mar fhuamhaire. Cha robh e fhèin no a theaghlach ro dheònach gabhail ri seo an toiseach ach mu dheireadh dh'aontaich iad agus chuir e bliadhnaichean seachad a' falbh air feadh an t-saoghail còmhla ri siorcas. Cha robh cead aige a bhith a dèanamh cus coiseachd a-muigh anns na h-àitichean far an robh an siorcas mar bu tric ach an dèidh sin 's iomadh sealladh a chunnaic e. Cha robh na tìrean teth a' còrdadh ris idir agus bha e tur an aghaidh sabaid-tharbh.

An dèidh a bhith greis ris an obair sin thill e dhachaigh a Cheap Breatainn far an do dh'fhosgail e bùth agus cheannaich e muileann ghràin cuideachd. Bha e fialaidh don eaglais cuideachd ged nach biodh e fhèin a' frithealadh idir air sgàth 's gum biodh daoine ga choimhead. Là na Sàbaid nuair bhiodh càch anns an eaglais bhiodh esan a' leughadh a' Bhìobaill aig an taigh.

Bha pian, coltach ri siataig, air gu math tric, agus aig amannan cha b' urrainn dha a dhèanamh fhèin dìreach no èirigh bho sheathair gun a bhith na èiginn. Ann an 1863, agus e ag ullachadh airson falbh air turas marsantachd, dh'fhàs e tinn le fiabhras. Cha do sheas e ach aon seachdain agus chaidh dèanamh a-mach gur e tinneas eanchainn a bh' ann. Sin am bàs a chaidh air fuamhaire caomh Cheap Breatainn.

Chaidh càrn-cuimhne a chur an-àirde air làrach taigh athar ann am Beàrnaraigh ann an 1992 mar chuimhneachan air Aonghas MacAsgaill. Tha taisbeanadh air beatha Aonghais MhicAsgaill ann an Dùn Bheagan anns an Eilean Sgitheanach far am faighear fiosrachadh de gach seòrsa mu dheidhinn.

Tuilleadh fiosrachaidh
Seo cuid de na sgeulachdan beaga mu Aonghas MacAsgaill a thàinig a-nuas tro bheul-aithris:

Aon uair thàinig duine làidir gu Englishtown far an robh Aonghas MacAsgaill a' fuireach agus dh'iarr e bogsadh ris. Cha robh MacAsgaill deònach seo a dhèanamh an tòiseach. Dh'aontaich e mu dheireadh ach thuirt e gum beireadh iad air làmhan a chèile an toiseach. Rinn iad sin agus cha robh an coigreach ag iarraidh a dhol air adhart an dèidh sin!

Uair eile agus e a' treabhadh le eich dh'èirich tubaist air choreigin do aon de na h-eich. Cha do rinn Aonghas ach gabhail àite an eich agus an treabhadh a chrìochnachadh.

Tha e coltach gun do thadhal e aon uair air Bànrigh Bhictoria ann an Lunnainn. Thug i dha dà fhàinne òir agus deise Ghaidhealach ach nuair chaidh e a-mach à seòmar na bànrigh chaidh mothachadh gun robh làraich a bhrògan anns a' bhrat-ùrlair agus nach gabhadh iad an toirt às!

Gnìomhan:
1. Saoil dè a thug air teaghlach MhicAsgaill Beàrnaraigh fhàgail agus a dhol a Cheap Breatainn?
2. 'S e fuamhaire an t-ainm a th' air duine mòr. Dè an t-ainm a th' air duine beag?
3. Dè a th' anns an fhiosrachadh, a tha ag innse gun robhas a' bruidhinn na Gàidhlig ann an Ceap Breatainn aig an àm?
4. Dè an seòrsa bidhe a th' ann am bròs?
5. Saoil dè a thug air aontachadh a dhol don t-siorcas ged nach robh e deònach an toiseach?
6. Carson a bha e ri ràdh gur e fuamhaire caomh a bh' ann?
7. Saoil dè a thug air an duine a bha ag iarraidh bogsadh ris inntinn atharrachadh?

Cothrom rannsachaidh
1. Lorgaibh tuilleadh fiosrachaidh air Aonghas MacAsgaill anns an leabharlann no sgrìobhaibh gu Pàdraig MacAsgaill, Taigh na Bruaich, Dùn Bheagan, an t-Eilean Sgitheanach.
2. Dèanaibh rannsachadh air an t-seòrsa dòigh-beatha a bh' aig muinntir Cheap Breatainn aig an àm.

Eachdraidh na rìoghachd aig an àm
Nuair dh'fhàg teaghlach Aonghais MhicAsgaill Beàrnaraigh b' ann air sgàth cruadail. Bha na fuadaichean a' tòiseachadh a' toirt buaidh air na h-eileanan cuideachd. Bha gnìomhachas na ceilpe air fàilligeadh agus cha robh cosnadh ann. Bha tàladh mòr ann an Canada far an robh dùil ri talamh gu leòr. Ged a shoirbhich le teaghlach Aonghais cha robh cùisean mar sin don h-uile teaghlach. Bha iadsan fortanach oir b' e port-iasgaich a bh' ann an St Ann's. Ged a bh' aca ri obrachadh cruaidh bha e na b' fheàrr na a' bhochdainn mhòir a dh'fhàg iad às an dèidh gu h-àraidh an dèidh 1846, a' bhliadhna a ghrod am buntàta. Sheas a' bhochdainn seo anns na h-eileanan agus air Ghaidhealtachd airson iomadh bliadhna.

Ann am bailtean mòra na h-Alba ged a bha obraichean ùra rim faighinn anns na factoraidhean bha bochdainn ann cuideachd. Gu math tric bha clann gan cur a dh'obair anns na factoraidhean agus anns na mèinnean. Sin an seòrsa beatha bho na ruith teaghlach Aonghais nuair chaidh iad a Cheap Breatainn a dhèanamh beatha ùr dhaibh fhèin.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD