Fionnghal NicDhòmhnaill (1722-1790)
Fiosrachadh
B' ann à Uibhist a Deas a bha Fionnghal NicDhòmhnaill. Bha i càirdeach do bhaintighearna Chloinn Raghnaill agus ghabh ise tlachd mhòr dhith. Thug i sgoil dhi còmhla ris an teaghlach aice fhèin agus rinn Fionnghal feum mhòr den chothrom sin. A thuilleadh air an sin thug baintighearna MhicDhòmhnaill nan Eilean a Dhùn Èideann i agus chaith i trì bliadhna anns an sgoil a b' fheàrr a bh' anns a' bhaile sin aig an àm.

An dèidh don Phrionnsa Teàrlach Blàr Chùil Lodair a chall ann an 1746 bha e fon choill anns an Eilean Fhada. Bha airgead-cinn mòr air (£30,000) agus bha airm agus luingeas an rìgh ga lorg air feadh na Gaidhealtachd agus nan Eilean. Bha gu leòr ann aig an robh deagh fhios air far an robh am Prionnsa agus a bha gu math feumach air airgead ach cha bhrathadh duin' e.

A dh'aindeoin 's an dìlseachd bha eagal air na h-eileanaich gun glacte e air an làmhan agus gun deigheadh an cur gu bàs, le òrdugh an rìgh. Bha am Prionnsa fhèin dèidheil air faighinn air ais don Fhraing. Mar sin, bha na h-eileanaich a' feuchainn ri sgeama obrachadh a-mach air an gabhadh sin a dhèanamh.

Sin mar a thàinig Fionnghal a dhèanamh cobhair air. Chaidh iarraidh oirre (agus gun i ach 25 fhathast) am Prionnsa fhaicinn sàbhailte don Eilean Sgitheanach. Dh'aontaich Fionnghal ri seo ged a bha làn fhios aice mu na cunnartan mòra a bha an lùib a leithid.

Dh'iarr Fionnghal litrichean-siubhail bho a h-oide airson a toirt sàbhailte don Eilean Sgitheanach. Gu h-àraid, fhuair i seo ged a bha a h-oide na chaiptean air taobh an riaghaltais. Air a slighe a dh'iarraidh a' chead seo chaidh a cur an grèim agus a toirt air beulaibh a h-oide. Chan e a-mhàin gun do rèitich e a cùisean ach chuir e litrichean-siubhail air dòigh do sgioba a' bhàta a bha gus a toirt don Eilean Sgitheanach agus do a searbhant, Betty Burke - am Prionnsa Teàrlach.

Bha deagh fhios aig sgioba a' bhàta cò a bh' anns an t-searbhant. Fhuair iad aiseag gharbh agus theab an glacadh uair no dhà ach mu dheireadh chaidh iad air tìr ann an Cille Bhrìde. Chaidh am Prionnsa a dh'fhalach do uaimh fhad 's a chaidh Fionnghal gu taigh Mhongastoibht far an robh MacDhòmhnaill nan Eilean a' fuireach. Thug i am Prionnsa gu Cinnseborg an ath là far an d' fhuair e deise Ghaidhealach. À Cinnseborg thog iad orra gu Port Rìgh far an do dhealaich iad. Fhuair am Prionnsa air ais don Fhraing an ceann greis agus cha do choinnich e fhèin agus Fionnghal gu bràth tuilleadh.

Cha robh Fionnghal fhèin cho fortanach; chaidh a glacadh le arm an rìgh agus a cur don phrìosan. Cha deach a cumail glè fhada ann an sin agus goirid an dèidh dhi faighinn às phòs i Ailean MacDhòmhnaill, mac fear Chinnseboirg. An dèidh pòsadh chaidh iad a dh'Ameireagaidh ach thill iad dhachaigh nuair dh'fhàs iad aost agus bhàsaich iad anns an Eilean Sgitheanach. Chithear uaigh Fionnghail ann an cladh Chille Mhoire far a bheil carragh-cuimhne brèagha oirre.

Tuilleadh fiosrachaidh
Tha carragh-cuimhne ann an Inbhir Nis air Fionnghal NicDhòmhnaill agus tha na facail a leanas sgrìobhte air:

Fhad 's a dh'fhàsas feur air machair,
mairidh cliù na h-ainnir chaoimh.

An dèidh do Fhionnghal aontachadh am Prionnsa fhaicinn don Eilean Sgitheanach b' fheudar dhi fuireach là no dhà ann am Beinn na Faoghla fhad 's a bha aodach a' Phrionnsa ga dhèanamh. B' e bean-nighe Èireannach, mas fhìor, a bh' ann am Betty Burke agus cha robh aodach freagarrach ri fhaighinn oir bha am Prionnsa còig troighean agus deich oirlich a dh'àirde. B' e gùn geal a bh' ann le sgeadachadh gorm air, còta-bàn, currag, cleòca, brògan, stocainnean le crèibeiltean gorma. Nuair a fhuair am Prionnsa an trusgan seo dheth thug e na creibeiltean do Fhionnghal mar chuimhneachan. Gheàrr e dos de fhalt agus thug e sin dhi cuideachd ag ràdh rithe:
"Tha mi an dòchas gun coinnich sinn fhathast ann an Lunnainn. Gheibh thu an uair sin do dhuais airson na rinn thu dhomhsa".

Nuair a bha Fionnghal anns a' phrìosan ann an Lunnainn tha e coltach gun tàinig Frederick, Prionnsa na Cuimrigh a thadhal oirre agus gun tuirt Fionnghal ris gum biodh i air a chuideachadh-san anns an aon dòigh nam biodh e air a bhith anns a' chunnart anns an robh am Prionnsa Teàrlach.

Chaidh seachdnar chloinne a bhreith do Fhionnghal agus do Ailean MacDhòmhnaill. B' e Teàrlach an t-ainm a thug iad air a' mhac bu shine. Ged nach robh dìth airgid air Fionnghal cha tug am Prionnsa fhèin sgillin airgid dhi airson na rinn i dha. Bha i air a lìonadh le bròn nuair chuala i gun do bhàsaich am Prionnsa anns an Ròimh ann an 1788. Nuair a bhàsaich i fhèin ann an 1790 bha mìltean air an tiodhlacadh aice, agus chluich dà phìobaire dheug an coronach. B' ann den aodach a bh' air an leabaidh anns an do chaidil am Prionnsa nuair bha e ann an Cinnseborg a chaidh an lèine-mhairbh aice a dhèanamh.

Gnìomhan:
1. Dè na dòighean anns an robh Fionnghal NicDhòmhnaill eadar-dhealaichte bhon mhòr-chuid de nigheanan Uibhist aig an àm?
2a. Saoil dè an luach a bhiodh anns an airgead-cinn de £30,000 a bh' air a' Phrionnsa anns an là an-diugh?
b. Carson a tha thu a' smaoineachadh a bha suim cho mòr ri sin air?
3. Saoil carson a b' ann air nighean mar Fionnghal a chaidh iarraidh am Prionnsa fhaighinn a-mach à cunnart?
4. Saoil dè na h-adhbharan a bh' aig oide Fionnghail air na litrichean-siubhail a thoirt dhi agus e fhèin air taobh an riaghaltais?
5. Dè cho freagarrach agus a tha thu a' smaoineachadh a bha an t-aodach a bh' air Betty Burke?
6. Dè a tha thu a' smaoineachadh a tha na facail a th' air carragh-chuimhne Fionnghail ann an Inbhir Nis a' ciallachadh?
7. Dè a bha am Prionnsa Teàrlach a' ciallachadh nuair a thuirt e ri Fionnghal gun robh e an dòchas gun coinnicheadh iad fhathast ann an Lunnainn?
8. Saoil an e an fhìrinn a thuirt Fionnghal ri Prionnsa na Cuimrigh?
9. Sgrìobh an litir a chuireadh Fionnghal às an Eilean Sgitheanach gu caraid dhi ann an Uibhist an dèidh dhi dealachadh ris a' Phrionnsa ann am Port Rìgh.
10. Sgrìobh do bheachdan air a' Phrionnsa Teàrlach agus air Fionnghal.

Cothrom rannsachaidh:
1. Tha iomadach àite anns na h-eileanan air an ainmeachadh air a' Phrionnsa. Dèan rannsachadh air carson a fhuair cuid aca an ainm.
2. Feuch an lorg thu tuilleadh sgeulachdan mu Fhionnghal NicDhòmhnaill agus mun Phrionnsa Teàrlach anns an Eilean Sgitheanach.
3. Rannsaich (no smaoinich) air adhbharan sam bith a dh'fhaodadh a bhith aig Fionnghal airson a dhol a dh'Ameireagaidh.
4. Lorg eisimpleir de choronach agus innis dè an seòrsa pìos ciùil a th' ann.

Eachdraidh na rìoghachd aig an àm
Ged a bha an aon rìgh air Alba agus air Sasainn bho 1603 bha a' chuid mhòr ann an Alba nach robh riaraichte le seo. Cha robh iad càil na bu riaraichte nuair chaidh an dà phàrlamaid aonadh ann an 1707. Thàinig am Prionnsa Teàrlach gu Alba às an Ròimh ann an 1745. B' e esan ogha Rìgh Seumas II a chaidh fhuadach agus ged nach do shoirbhich le athair ann an 1715 bha làn dhùil aige-san gun deigheadh aige air a' chrùn fhaighinn air ais. Bha na Dòmhnallaich air a thaobh agus bha iadsan cumhachdach.

Ràinig e Dùn Èideann far an do stèidhich e e fhèin mar rìgh agus à sin chaidh e a Shasainn le arm de 5000. Chaidh gu math dha an toiseach agus ràinig e Derby gun mhòran strì. Ach b' e glè bheag a thaic a fhuair e ann an Sasainn agus nuair chualas gun robh Diùc Chumberland a' tighinn na aghaidh chaidh ìmpidh a chur air tilleadh a dh'Alba. Bha cuid de na saighdearan aige ga fhàgail; bha iad sgìth, acrach agus cha robh iad eòlach air a bhith air falbh bho an dachaighean cho fada.

Choinnich arm a' Phrionnsa agus arm Chumberland air Chùil Lodair ann an 1746 ach cha do sheas na Seumasaich fada an aghaidh arm a' Phrionnsa. Mharbhadh 1000 Seumasach agus chaidh àireamh mhòr den fheadhainn a thàrr às a' bhlàr am marbhadh a-rithist le saighdearan Chumberland. Chaidh iad tron dùthaich a' sgrios agus a' marbhadh. Thàinig òrdugh bhon riaghaltas a' bacadh siostam nan cinneadh, a bhith a' cleachdadh a' bhreacain, a bhith a' cumail armachd sam bith. 'S e oidhirpean a bha seo air smachd a chumail air na Gaidheil.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD