Rob Ruadh MacGriogair (1671-1734)
Fiosrachadh
Bha goid chruidh gu math bitheanta ri àm Roib Ruaidh. Gu dearbh, bha an luchd-goid glè thric fo fhiachaibh crodh duine eile a ghoid airson urram a' chinnidh a chumail suas. Bha daoine òga a' sealltainn am fearalas le bhith goid air coimhearsnachd nach robh càirdeil no goid threud le uachdaran Gallda.

Bha Clann 'ic Griogair ainmeil airson mar a bha iad a' goid a' chruidh. Air an adhbhar seo, bha geur-leanmhainn air a dhèanamh air Clann 'ic Griogair fad bhliadhnaichean agus bha iad air an càineadh ann an iomadh àite de dh'Alba. B' e Rob Ruadh an ceann-cinnidh a b' ainmeile a bha aig aon fhine den chinneadh.

Rugadh Rob Ruadh MacGriogair ann an 1671 air taobh tuath cladach Loch Catrìona. Bha fearann aig athair air an talamh fhiadhaich chreagach tuath air Beinn Laomainn. Lean Rob adhbhar nan Seumasach anns na cogaidhean cràbhaidh anns an t-seachdamh linn deug agus bha e a' sabaid còmhla ri Iain Greumach à Taigh Chlèibhear aig Blàr garbh Choille Chreagaidh ann an 1689. Na dhèidh seo, chaidh athair a ghlacadh agus a chur ann am prìosan ann an Tolbooth Dhùn Èidinn airson pàirt a ghabhail anns an ar-a-mach.

Thòisich Rob Ruadh air crodh a ghoid agus, beag air bheag, fhuair e ainm dha fhèin. Bha fios gur e fear-gnothaich seòlta a bh' ann, fear a bha math air sabaid agus fear aig an robh sgil an ceann dhaoine. Bha e cuideachd an urra ris àiteachan àraidh air Ghalldachd a dhìon o Ghaidheil eile a bha a' goid. 'S e 'Faire' a chanadh iad ris an seo agus, airson seo, bha màl air a phàigheadh dha. Uaireannan, cha robh am màl air a phàigheadh ann an airgead ach ann an crodh dubh, agus 's ann on sin a thàinig am facal 'màl-dubh'.

Bha cuid de na Gaidheil agus de na Goill gu math beartach ri linn na bh' aca de chrodh aig an àm agus bhiodh fèill mhòra gan cumail gach bliadhna ann an àiteachan mar Craoibh agus an Eaglais Bhreac. Bha seo a' ciallachadh gum feumadh crodh a bhith air an dròbhaireachd uaireannan astaran fada chun fhèill. Bha sgil shònraichte an lùib na dròbhaireachd seo oir dh'fheumadh eòlas a bhith aig an dròbhair air an aimsir, air an dùthaich agus cuideachd air gnìomhachas. B' e gnìomhachas a bh' ann - gnìomhachas prothaideach ach cunnartach. 'S dòcha gum b' e seo bu choireach cho tarraingeach 's a bha e do Rob Ruadh.

Ann an 1712 ghabh Rob Ruadh suim mhòr airgid bho Diùc Mhontròis airson crodh a cheannach dha. Ge bith dè bu choireach cha b' urrainn dha fhèin seo a dhèanamh agus dh'fhàg e an obair an urra ri neach-ionaid, fear de Chloinn Dhòmhnaill. Theich MacDhòmhnaill leis an airgead agus chan fhacas tuilleadh e.

Cha deigheadh aig Rob air an airgead gu lèir a phàigheadh còmhla agus thabhann e gum pàigheadh e earrannan dheth an-dràsta 's a-rithist ach cha ghabhadh Mhontròs ri sin idir. B' fheudar do Rob Ruadh a dhol fon choill. Thàinig Montròs gu a dhachaigh, sgiùrs e a bhean agus a' chlann a-mach agus chuir e teine ris an taigh mar dhìoghaltas. Chaidh Rob Ruadh agus a dhaoine tro fhearann Mhontròis, a' togail nam màl (le gunna nam b' fheudar) a bha ri dhol gu Montròs. Chreach iad na sìol-lann aige cuideachd agus thug iad an gràinn do na bochdan. Bha taobh a-riamh aige ri na bochdan. Nuair thàinig e gu aire gun robh boireannach bochd gu bhith air a cur a-mach às a dachaigh airson nach b' urrainn dhith am màl a' phàigheadh thàinig Rob thuice leis an airgead. Dh'iarr e oirre bann-cuidhteachta iarraidh air a' bhàillidh. Bha Rob ga fheitheamh oir b' e an dearbh dhuine a chreach a dhachaigh fhèin. Chaidh a ghlacadh air a shlighe gu Sruighlea agus chaidh an t-airgead a thoirt bhuaithe.

Airson gnìomhan den t-seòrsa chaith Rob Ruadh iomadh bliadhna fon choille. Mu dheireadh chaidh leigeil dhà. Bha e daonnan a' cuideachadh dhaoine air an robh na h-uachdarain trom. Nuair bha e 63 dh'fhàs e tinn. Thàinig fear de mhuinntir MhicLabhrainn a thadhal air agus dh'èirich e, chuir e air a bhreacan, a dhaga agus a bhiodag.

B' ann airson co-chòrdadh a dhèanamh a thàinig MacLabhrann oir bha buaraidhean air a bhith eatarra. Nuair dh'fhalbh MacLabhrann thuirt Rob 'cuir don leabaidh mi; tha gach nì seachad. Iarr air a' phìobaire, 'Cha till mi tuilleadh' a chluich dhomh'. Sin mar a bhàsaich Rob Ruadh am measg a dhaoine fhèin ann am Both Chuidir.

Tuilleadh fiosrachaidh
'S e ''S Rìoghail mo Dhream' suaicheantas Chloinn Ghriogair. Tha iad a' cumail a-mach gun tàinig iad bho Shìol Alpainn a chog an aghaidh nan Ròmanach aig Mons Graupius ann an 84 AD. Tha e coltach gun tàinig fear Griogar gu bhith na rìgh nuair mharbh e Mac Choinnich Mhic Ailpein anns an 10mh linn. Bha fearann mòr aig Clann Griogair anns an 13mh linn ach bha na Caimbeulaich daonnan a' strì airson cuid mhath dheth a thoirt bhuapa. Anns an 16mh linn bha iad an ìre mhath gun fhearann idir agus b' e a bhith a' creachadh an aon dòigh a bh' aca air a thighinn beò. Ged a bha Uilleam Orainds stèidhichte mar rìgh b' e Seumasaich a bh' ann an Clann Ghriogair agus cha do chuidich seo cùisean Rob Ruaidh aig iomadh àm.

Ged a chaidh achdan a thoirt a-mach an aghaidh Chloinn Ghriogair bha iad doirbh an cumail air sgàth an seòrsa dùthcha anns an robh iad a' fuireach. Gu math tric bha e doirbh an lorg am measg cnuic Bhraid Albainn.

Bha fearann Chloinn Ghriogair timcheall air Loch Catrìona faisg air fearann torrach deas air Loch Laomainn. Tuath air sin bha na cnuic. Bha crodh a-riamh cudthromach mar phàirt de eaconomaidh na Gaidhealtachd. Bha maoin cinn-feadhna air a thomhas a rèir na bh' aige de chrodh. Bha iad air an cleachdadh mar mhàl a thuilleadh air a bhith nam biadh. Gu dearbha b' e nàdar de 'stait-shochaire' a bh' annta ann an àm èiginn agus pàirt den eaconomaidh sin stèidhichte air a' phrìs a gheibhteadh orra aig na fèill. Dh'fheumadh na beathaichean sin a bhith air an dìon bho luchd-creiche agus stèidhich Clann Ghriogair iad fhèin, le cead bhon riaghaltas, mar fir-dìon. Cha robh iad a' faicinn càil ceàrr air an dà bhun-tomhais a bh' aca!

Tha ìomhaigh de Rob Ruadh ann an Sruighlea. Mothaichidh neach cho uabhasach fada agus a tha na gàirdeanan aige. Bha cuid a' dèanamh a-mach gun deigheadh aige air a bhrògan a cheangal gun lùbadh. Rinn Bhaltar Scott cinnteach gum biodh Rob Ruadh MacGriogair air chuimhne gu bràth aig na h-Albannaich. Sgrìobh e leabhar, 'Rob Ruadh', a bha stèidhichte am pàirt air beatha Roib agus tha e a' sealltainn Rob mar dhuine le cultar ach cuideachd le cruaidh-bharail, le tuigse gheur agus deagh-bheusach.

Gnìomhan:
1. Lorg air map far an robh fearann Chloinn Ghriogair.
2. Seall ri dealbhan de Rob Ruadh agus de dhròbhairean agus beachdaich ach dè cho freagarrach agus a tha an t-aodach a th' orra.
3. Dè an seòrsa suidheachaidh a th' aig neach ma tha e fon choill?
4. Ciamar nach do chaill Rob Ruadh càil ann a bhith a' cuideachadh a' bhoireannaich bhochd?
5. Saoil ciamar a bha na gnìomhan aige follaiseach ged nach robh e fhèin?
6. Ciamar a bha crodh mar 'stait-shochaire'?
7a. Dè an dòigh anns an robh dà bhun-tomhais aig Rob Ruadh?
b. Dè do bheachd fhèin air an seo?
8. Saoil ciamar a bhiodh gàirdeanan fada feumail do Rob Ruadh (a thuilleadh air a bhrògan a cheangal)?

Cothrom rannsachaidh:
1. Ged is e nobhail a th' anns an leabhar aig Bhaltar Scott tha e a' toirt dealbh math seachad air Rob Ruadh agus air eachdraidh na dùthcha. Leugh e airson tuilleadh fiosrachaidh.
2. Dèan tuilleadh rannsachaidh mu Rob Ruadh ann an leabhraichean eachdraidh.

Eachdraidh na rìoghachd aig an àm
Thàinig Seumas II gu bhith na rìgh air Alba agus air Sasainn ann an 1685. B' e Caitligeach a bh' ann dheth agus ged a bha taic mhòr aige ann an Alba cha robh ann an Sasainn. Bha na Sasannaich a' feuchainn ri dòigh fhaighinn air a chur às agus nuair a rugadh mac dha ann an 1688 thàinig cùisean gu ceann. Chuir uaislean Shasainn fios gu Uilleam Orainds às an Òlaind a thighinn gu bhith na rìgh. B' e Pròstanach a bh' ann an Uilleam agus bha e pòsta aig Màiri, nighean Rìgh Sheumais. Nuair thàinig Uilleam agus Màiri thug iad cothrom do Sheumas agus a theaghlach a dhol don Fhraing. A-riamh bhon là sin bha buidheann mhòr ann an Alba a bha a' strì airson na Seumasaich fhaighinn air ais. Bha Clann Ghriogair gu mòr air taobh nan Seumasach seo.

Ann an 1715 chuir Iarla Mhàr comhairle cogaidh an grèim airson cuideachadh a thoirt do Sheumas Stiùbhart. Bha làmh aig Rob anns an ar-a-mach seo.

Air Sliabh an t-Siorraim faisg air Dùn Bhlàthain, bha an dà thaobh a' sabaid ann am blàr mòr agus ged a bha e an ceann sguadrain den luchd-cinnidh aige, cha do ghabh e fhèin no na daoine aige pàirt anns an dòrtadh fala. An dèidh a' bhlàir, chuir a' Phàrlamaid achd troimhe ag ràdh gun robh Rob agus cinn-cinnidh eile ciontach de bhrathadh. Bha e fhèin agus an luchd-cinnidh aige air an ruaigeadh 's air an lorg le saighdearan an Riaghaltais agus bha Rob beò mar fhògarrach aig nach robh fois. Còmhla ri na gnìomhan eile anns an robh e an sàs bha Rob Ruadh agus Clann Ghriogair daonnan ag obrachadh airson na Seumasaich fhaighinn air ais agus a' strì os ìosal agus anns an fhollais airson seo a thoirt gu buil. Bha iomadh cinneadh eile ann an Alba air an taobh ged nach robh a h-uile fear dhiubh.

Dh'fhàg seo cùisean gu math troimhe-chèile ann an Alba anns an 18mh linn le cinnidhean daonnan a' strì an aghaidh a chèile agus an aghaidh an rìgh. Lean seo gu Bliadhna Theàrlaich (1746).

© na dealbhan Christine Campbell & GRD