Ann an eileanan na h-Alba b' e Fèill Mhìcheil prìomh fhèill na bliadhna an toiseach. Ann an dòigh b' e cuirm Chrìosdail a bh' innte ach bha mòran de na deas-ghnàthan a bha co-cheangailte rithe le ceangal ri pàganachd, caran coltach ris an fheadhainn a bha co-cheangailte ri Fèill na Samhna. Bha an dà chreud a' measgachadh ri chèile san fhèill seo.

An oidhche ron fhèill bha uan gun smal ga mharbhadh agus bha bonnach ga dheasachadh (Struan Mhìcheil) bhon bhàrr a shaothraich iad fhèin fad na bliadhna. Bha am bonnach a' samhlachadh toradh na talmhainn is an t-uan toradh na sprèidhe. B' e an nighean bu shine san teaghlach a bhiodh a' deasachadh a' bhonnaich le cuideachadh bho a màthair is bho peathraichean. Bha duan ga ghabhail fhad 's a bha an deasachadh seo a' dol air adhart cuideachd.

Airson am bonnach a chòcaireach b' e fiodh sònraichte leis am feumar an teine a dhèanamh, dìreach mar a bh' aig fèilltean eile. Nam biodh ball den teaghlach air falbh bhon taigh, no eadhon air bàsachadh, bha bonnach ga dhèanamh na ainm is ga roinn air an teaghlach no ga thoirt do chuideigin bochd sa choimhearsnachd. Nam briseadh am bonnach san deasachadh bhiodh dùil ri mì-fhortan.

Bha a' mhin thioram a bh' air fhàgail air a' chlàr-fuine ga cur am broinn stocainn agus air a crathadh air an sprèidh an ath là gus an dìon bhon droch-shùil is bho chunnart agus gus an dèanamh torrach.

Bha na bonnaich gan toirt dhan eaglais an ath là gus am beannaicheadh an sagart iad. An dèidh sin bha iad a' tilleadh dhachaigh a ghabhail biadh Mhìcheil, am bonnach agus an fheòil uain ach mus tòisicheadh iad bha iad a' togail Iolach Mhìcheil, a' toirt taing dhan naomh a bha gan dìon is gan stiùireadh agus dha Dia a bha a' toirt biadh, aodach is slàinte dhaibh. Bha athair is màthair an teaghlaich a' falbh an dèidh na dìnneir a thoirt na bha air fhàgail do dhaoine bochda sa choimhearsnachd.

B' ann an dèidh sin uile a bha na rèisean a' tòiseachadh. Seach gur e naomh nan each a bh' ann am Mìcheal bha an fhèill ga cumail le a bhith a' rèiseadh air eich.

Bha cleachdadh a' dol cuideachd gum faodadh duine sam bith each a ghoid air an oidhche ro Fèill Mhìcheil fhad 's a bheireadh e an t-each air ais dha mhaighstir an dèidh na rèise. B' ann faisg air an tràigh a bhiodh na rèisean sin a' gabhail àite, an dèidh dhaibh an cladh a chuairteachadh mar onair do an sinnsir; bha seo caran coltach ri creideamh nan Sìneach san là an-diugh. Bhiodh na fir òga a' marcachd gun diollaid no srian ach pìos murain agus bhiodh an leanainn air an cùlaibh air na h-eich ach bha a h-uile duine a b' urrainn a' marcachd air an là seo. An dèidh nan rèisean bhiodh iad a' toirt ghibhtean seachad dha chèile; bheireadh na fir sginean no sporain do na mnathan is bheireadh na mnathan curranan dhaibh-san. Bha iad air na curranan sin a thoirt às an talamh air an Didòmhnaich ron fhèill (Dòmhnach Churran) agus fhad 's a bha iad gam buain bha duan sònraichte aca ga ghabhail.

Bha dannsa ga chumail air an oidhche agus b' ann aig an sin, uaireannan, a bhiodh a' chlann-nighean a' toirt an curranan seachad. Bha danns sònraichte ann ris an canar 'Cailleach an Dùdain' far an robhar a' cleachdadh slatan draoidheachd; bha an danns seo mar nàdar de dhràma. Bha dannsan eile ann cuideachd ris an canar 'Cath nan Coileach', 'Turraban nan Tunnag', 'Ruidhle nan Coileach Dhubha' is mar sin air adhart agus iad uile le an samhlaidhean fhèin.

An là an-diugh
Tha na cleachdaidhean seo uile air falbh gu ìre mhòir an-diugh agus eadhon far a bheilear fhathast a' dèanamh bhonnach struan, mar ann an Uibhist, chan eil mòran fiosrachaidh aig na daoine air an eachdraidh a bh' air cùl a' chleachdaidh. Gu dearbha, dè a' chinnt a th' againn gun robh am fiosrachadh sin aca aig àm nuair a bha an fhèill na làn neart?

Tha iomadh teampall air ainmeachadh air Naomh Mìcheal tro na h-eileanan eadhon sna h-eileanan Pròstanach agus 's e Cladh Mhìcheil a chanar ris a' chladh ann an Tolastadh bho Thuath ann an Leòdhas gus an là an-diugh.

Ach nach eil an naomh seo air a chuimhneachadh cuideachd ann an ainm aodaich is eile ann an tè de bhùithtean mòra na rìoghachd? Saoil a bheil fhios aig na manaidsearan air cleachdaidhean Fèill Mhìcheil?

Nach biodh e inntinneach rannsachadh a dhèanamh mu dè a thug orra an t-ainm sin a thoirt air a' bhathar aca!

© na dealbhan Christine Campbell & GRD