Dòmhnall MacLeòid - Fear-iùil a' Phrionnsa
Tha an aithris seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon aithris a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

Rugadh is thogadh Dòmhnall MacLeòid ann an Galltrigil, taobh an iar Loch Dhùn Bheagain anns an Eilean Sgitheanach. B' e duine tapaidh a bha ann, agus bha e dìleas do Phrionnsa Teàrlach. Rinn e na b' urrainn dha gus a dhìon bho a luchd-tòrachd an àm na h-èiginn. Air an adhbhar sin, is airidh e air càrn-cuimhne cho math ri Fionnghal NicDhòmhnaill.

Thachair do Dhòmhnall a bhith ann an Inbhir Nis air tòir mine mu àm Blàr Chùil Lodair. Ged dhiùlt a cheann-feadhna, MacLeòid Dhùn Bheagain, èirigh air taobh a' Phrionnsa, bha esan air a thaobh.

Bha Murchadh, a mhac, a bha còig bliadhna deug a dh'aois, ann an àrd sgoil Inbhir Nis, agus òg mar bha e, theich e às an sgoil, gus sabaid air taobh a' Phrionnsa. Chaidh e a-mach chun a' bhlàir cuide ri càch. Nach b' e an laochan e - mac mar an t-athair!

Cha do rinn Dòmhnall fhèin a' chùis a bhith aig a' chòmhraig. Ach bha moit mhòr air an uair a choinnich e ri Murchadh, beò slàn, an Arasaig. Goirid an dèidh sin fhuair an laochan òg dhachaigh gu a chàirdean ann an Galltrigil.

B' ann ann an coille bhig dlùth ri Ceann Loch Mùideirt a thachair Dòmhnall ri Teàrlach. Ged a bha am Prionnsa air èideadh an truasgan suarach, dh'aithnich MacLeòid sa bhad cò e. Bhruidhinn Teàrlach ris mar seo:
"Tha thu a' faicinn, a Dhòmhnaill, gu bheil mise nam èiginn. Tha mi air an adhbhar sin gam thilgeil fhèin air do chùram. Dèan rium mar as àill leat. Tha mi a' cluinntinn gur duine onarach thu, anns am faod mi earbsa a chur."

Bha sin fìor. Bha MacLeòid na bhrod mharaiche. Bha e èolach air feadh nan eilean, air muir agus air tìr. Ghabh e os làimh am Prionnsa a threòrachadh gu ionad falaich, nan gabhadh sin idir a dhèanamh. Fhuair iad air bàta ochd-ràmhach a chur air dòigh. Bha sgioba calma air bòrd. Mhothaich Dòmhnall gun robh droch coltas air an oidhche, agus chomhairlich e don Phrionnsa fuireach far an robh e gu madainn. Chan fhuireadh Teàrlach aon oidhche, ged dheigheadh e fhèin agus na bha còmhla ris don doimhne.

Thàinig an oidhche gu bhith anabarrach fiadhaich le stoirm is uisge, direach mar a dh'innis MacLeòid ro làimh. Cha mhòr nach deach iad fhèin agus am bàta air chall anns a' chuan Sgitheanach. Chaidh am fuadach o àite gu àite anns an Eilean Fhada gus mu dheireadh thàinig iad gu oirthir Uibhist. Chaidh iad air tìr an Roisinis am Beinn na Faoghla.

Bha am Prionnsa fo chùram an Sgitheanaich mu dhà mhios. Bha an dithis nam fògarraich, agus bha luingeis chogaidh ullamh gus an glacadh nam faigheadh iad cothrom. Mu dheireadh b' fheudar dhaibh dealachadh, agus bha Dòmhnall fon choill. Chaidh a ghlacadh, agus a chur na phrìosanach air bòrd bàta dom b' ainm am 'Furnace'. Gu dearbh bu mhath a b' airidh i air a h-ainm - an àmhainn. Cha mhòr nach do thachdadh Dòmhnall na broinn air a turas gu Lunnainn.

Dh'fhuiling e droch càradh mar phrìosanach air bàta eile air abhainn Lunnainn. B' e an t-iongnadh nach do chaill e a bheatha anns an toll oillteil seo, oir bha e trì fichead bliadhna 's a h-ochd a dh'aois. An dèidh a bhith deich mìosan san toll dhubh seo, chaidh a leigeil às.

Fhuair e aoigheachd chàirdeil o luchd-leanmhainn nan Stiùbhartach ann an Lunnainn. Thug iad adharc-shnaoisean airgid dha mar chuimhneachan. Air an rathad dhachaigh, thadhail e ann an Dùn Èideann (1747). Dh'ullaich càirdean anns a' bhaile sin cuirm air a thàillibh, agus cha robh dìth airgid air.

Ràinig e Eilean a' Cheò mu thoiseach a' gheamhraidh, agus is iomadh neach a thigeadh air chèilidh air, a dh'èisteachd ri sgeul nan gàbhaidhean tron deach e. Dh'eug e ann an Galltrigil aig aois trì fichead bliadhna agus a dhà dheug. Bha cothrom aige iomadh uair am Prionnsa a bhrath, ach bha e cho duineil, is cho dìleas, agus nach tugadh duais bhrathaidh buaidh air.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD