Na Lochlannaich
Tha an aithris seo air a h-ath-sgrìobhadh bhon aithris a chaidh fhoillseachadh ann an Leabhraichean-leughaidh Blackie, leis a' Chomunn Ghaidhealach.

An uair a leughas sinn eachdraidh ar dùthcha chì sinn gu bheil mòran iomraidh innte mu na Lochlannaich. Is iad sin na daoine a thàinig thar sàile à Lochlann a shireadh am beòshlàinte feadh na Gaidhealtachd agus nan Eilean. Bha iad nan daoine calma agus treun agus bu bheag leotha na dhòirteadh iad de fhuil airson an dùilean a choileanadh.

B' ann mu dheireadh na h-ochdamh linne a thàinig na Lochlannaich do na h-eileanan Gaidhealach an toiseach. B' e I Choluim Chille a' chiad àite air an do rinn iad. Loisg iad an eaglais agus na seann leabhraichean a bha anns an eilean, agus thug iad leo a h-uile nì a b' fhiach. Cha do thoilich seo iad agus anns a' bhliadhna ochd ceud agus sia thill iad agus mhort agus mharbh iad gach neach a bha air an eilean - trì fichead agus a h-ochd air fad. Cha robh manach no eaglais no leabhar air fhàgail san àite.

Rinn iad an nì ceudna anns gach eilean a tha eadar Leòdhas agus Eilean Mhanainn. Ghabh iad seilbh air gach rud a bha annta agus rinn iad tràillean de na h-Eileanaich. Is e Somhairle mac Gille-Bhrìde a' chiad fhear a dh'fheuch ri am bacadh. Bha an dùthaich seo aig a mhic na dhèidh. Is iomadh dòigh a dh'fheuch rìghrean na h-Alba airson na h-eileanan fhaighinn ach cha tàinig a h-aon dhiubh gu buil gus an do chuir an treas Rìgh Alasdair ruaig orra aig an Leargaidh Ghallda anns a' bhliadhna dà cheud deug, trì fichead 's a trì. An sin fhuair Alba seilbh air na h-Eileanan an Iar.

Faodaidh sinn a ràdh nach robh gnothach sam bith aig Alba ri na h-Eileanan no ris an oirthir an iar rè na h-ùine a bha iad an seilbh nan Lochlannach. Rinn seo mùthadh mòr air Alba agus air Èirinn.

Ro àm nan Lochlannach bha an aon seòrsa Gàidhlig ann an Alba agus ann an Èirinn. Nuair a thàinig na Lochlannaich chaidh stad a chur air a' chàirdeas a bha eadar Alba agus Èirinn. Chaidh a' Ghàidhlig a chur do thaobh an ear na h-Alba agus dh'fhàs i an sin leatha fhèin. Cha mhòr nach robh i air a dìochuimhneachadh buileach agus cha chluinn sinn mòran iomraidh oirre gus an do dh'fhàg na Lochlannaich Alba. Air an làimh eile dh'fhàs a' Ghàidhlig Èireannach ann am modh eile agus chì sinn an-diugh cho mì-choltach 's a tha iad.

Bha buaidh mhòr aig a' chànain Lochlannaich air a' Ghàidhlig Albannaich. Tha iomadh facal againn a bha na Lochlannaich a' labhairt. Chì sinn seo gu h-àraidh ann an ainmean-àite anns na h-Eileanan.

Ach rinn Lochlannaich milleadh searbh air a' Ghaidhealtachd an uair a ghabh iad gnothach ri I. Bha I aig an àm sin na àite far an robh gach sgoilear a b' fheàrr ann an Alba a' tighinn. An uair a chaidh na daoine a mhort sguir seo agus tha I an-diugh mar àite eile an uair a dh'fhaodadh oilthigh a bhith ann mur biodh gun tàinig a leithid de mhì-fhortan air.

Theich a h-uile manach a bh' ann an I agus thug iad orra do bhailtean na Roinn Eòrpa. Thug iad leotha an leabhraichean agus sgrìobh iad leabhraichean far an robh iad. Tha na rudan sin a-nis a' tighinn am follais agus tha sinn a' faighinn leabhraichean Gàidhlig anns na h-àitean a tha fada air falbh o I. Ach thuirt an t-òran:

I mo chridhe, I mo ghràidh
an àite guth mhanach bidh geum bà,
ach mun tig saoghal gu crìch
bidh I mar a bha.

Tha sinn an dòchas gu bheil sin fìor, ach bidh cuimhne againn cò as coireach mar thachair do dh'I - na Lochlannaich.

© na dealbhan Christine Campbell & GRD